فرايند منحصر به فرد اكتشافى است كه به وسيله آن « من » جوينده در همان لحظه كه نفى « خودى » خويشتن را مىكند به اثبات « وجود خويش » مىپردازد و به اين ترتيب ارزش حقانيت « وجود خويش » را به عنوان عامل بالنده اى در حيات اكتشاف مىكند . خلاصه همه اين حرفها اين است كه در حال عبادت ، انسان از خود اصلى و حقيقى جدا نمىشود ، از خود خيالى و از ناخود و از خود ناقص جدا مىشود و به سوى خود حقيقى و كامل پرواز مىكند و از همين جهت است كه عبادت تنها حالتى است كه سير انسان سير واقعى و بر صراط مستقيم ( از خود تا خود ) است و به همين جهت گفته‌اند كه : « هشدار كه راه خود به خود گم نكنى » . 36 . مولوى شعر خوبى راجع به آگاهى دارد و اينكه روح مساوى با آگاهى است . مىگويد ( 1 ) : جان نباشد جز « خبر » در آزمون هركه را افزون خبر ، جانش فزون اقتضاى جان چو اى دل آگهى است هركه آگه تر بود جانش قوى است جان ما از جان حيوان بيشتر از چه ؟ زان رو كه فزون دارد خبر 37 . عطف به نمره 17 و ورقه هاى يادداشت عالم پس از مرگ راجع به دگرگون شدن ماهيت انسان و چيز ديگر شدن او حكما بحثى دارند در باب قوّه و فعل كه شيخ در الهيات شفا و صدرا در اسفار و تعليقه شفا آورده‌اند ، مىگويند : قوه بر چند قسم است : گاهى به حكم طبيعت ذاتى است و گاهى به واسطه صناعت پديد مىآيد و گاهى به وسيله عادت و گاهى به حسب اتفاق . آنچه به حكم طبيعت ذاتى پيدا

--> ( 1 ) . ر . ك : نمره 39