مىشود . 3 . آيا فلسفه حرمت ربا چيست ؟ آيا براى اين است كه مانع كمك و خدمت و به اصطلاح روايات « اصطناع معروف » نشود ، يا علت آن ركود اقتصاد و اعراض از منابع توليد كننده ( 1 ) و توجه به توليد كاذب پول است ( 2 ) ؟ در صورتى كه پول بنفسه فقط وسيله جريان است ، نه مولَّد مثل زمين و مواشى و نه ابزار توليد است مثل صنايع . يا علت آن اين است كه اسلام مىخواهد پول از سه خاصيتى كه براى او ذكر شده ( 3 ) : شكل عمومى معادل ارزش ، وسيله جريان و مسافر جاودانى بودن و ذخيره ، فقط دو خاصيت اولى را داشته باشد و اما خاصيت ذخيره را به حكم آيه « كنز » نفى كرده است ، ذخيره مانع جريان مىشود . و اما ذخيره كردن در ذمه مردم از نظر شخص ربا دهنده ذخيره است هر چند از نظر گيرنده ، پول در جريان است ( 4 ) خصوصاً در رباى انتاجى . عليهذا خود ربا دادن پول خاصيت چهارمى است براى پول كه گرچه غير پول هم قابل ربا دادن است ، اما پول بهتر قابل ربا دادن است . اگر جلو ربا دادن پول مستقيماً و غير مستقيم يعنى ربا دادن جنس ، گرفته شود و جلو ذخيره كردن پول هم گرفته شود چه در بانكها و چه در غير بانكها ( 5 ) ناچار پول در جريان مىافتد ( 6 ) خصوصاً با

--> ( 1 ) . اعراض از منابع توليد با توجه به توليد كاذب پول دو مطلب است و به هر حال اين علت صحيح نيست نه در رباى مصرفى و نه در رباى توليدى ، زيرا در رباى مصرفى ربا نگرفتن سبب جريان اقتصادى نمىشود و در رباى انتاجى مىشود گفت ربا خود علت جريان اقتصاد است . ( 2 ) . پول نه مستغل است كه خود مورد استعمال و استفاده باشد و كار مجسم تدريجاً مستهلك شود مانند اعيان مستأجره و نه مولَّد است از قبيل زمين و مواشى و نه مىشود روى آن كار انجام داد نظير مالالتجارة . ( 3 ) . اقتصاد نوشين ، ص . . . ( 4 ) . به هرحال اين علت درست نيست ، اگر چنين باشد قرضالحسنه نيز نبايد جايز باشد . ( 5 ) . مگر ذخيره كم براى جمع شدن مبلغى كه كافى باشد براى تهيه يكى از وسايل اعاشه ، اين قدر ذخيره نامشروع نيست . ( 6 ) . ربا با جريان و عدم جريان پول ارتباط ندارد ، فقط [ با ] احتكار ارتباط دارد .