ترجيح بيان فخر رازى در معنى مس شيطان : ب . فخر رازى احتمال ديگرى در آيه داده است كه بهتر است . وى مىگويد : مراد جنون نيست بلكه مراد تحت تأثير وساوس و افكار شيطانى واقع شدن است ، چنان كه در آيه : * ( ان الذين اتقوا اذا مسهم طائف من الشيطان تذكَّروا ) * نيز چنين است . بنابراين احتمال مفاد آيه اين است كه آكل ربا قيامش در امر معيشت مانند قيام مردمى است كه تحت تأثير وساوس شيطانى مست و لايشعر شده‌اند ( مانند كسى كه مست شهوت يا مال يا مقام شده است ) ( 1 ) . معنى قول در آيه « قالوا انما البيع . . . » : 4 . * ( ذلك بانهم قالوا انما البيع ( 2 ) مثل الرّبوا ) * اظهر اين است كه بيان حال و فكر ايشان است نه بيان قول لفظى ايشان و در محكَّى قول ، دو احتمال است : معنى « انما البيع مثل الربوا » : الف . اينكه چون دچار خبط بوده‌اند ، بين بيع و ربا فرق نمىگذاشته‌اند يعنى بين قبيح و حسن ، و درست و نادرست تمييز نمىداده‌اند و لذا نگفته‌اند كه « الربا مثل البيع » زيرا اين گفتهء كسى است كه صحت بيع را اصل بداند و ربا را بر آن حمل كند ، ولى خابط هيچگونه فرقى بين ايندو درك نمىكند . ( اين احتمال را تفسير الميزان متعين دانسته است ) . ربا النسيئه و ربا النقد : ب . اينكه غرض نقض ربا به بيع است ، چنان كه فخر رازى و ديگران گفته‌اند كه در جاهليت دو نوع ربا بوده است : يكى ربا النسيئه و آن اين بوده است كه اگر كسى متاعى را به مدت مىخريد و در رأس مدت نمىتوانست ثمن آن را بپردازد ، به طلبكار مىگفت : زدنى فى الاجل ازيدك فى الثمن . و ديگر ربا النقد يا ربا الفضل بوده است و آن بيع درهم به درهمين و نظاير آن است . و نقض اين است كه اگر متاعى

--> ( 1 ) . * ( سؤال ) * : اگر مراد از مشبّه به اين معنى باشد ، تشبيه معنى ندارد بلكه مشبّه خودش يكى از مصاديق مشبّه به است . * ( جواب : ) * تشبيه از نظر آن است كه مستى آكل ربا ، پوشيده از مردم است و در نظر سطحى فهميده نمىشود به خلاف مشبّه به . ( 2 ) . احتمال دارد كه مقصود از بيع كه در مقابل ربا گرفته بيعهاى معمولى نيست ، تجارت است چون كفار قريش تاجرپيشه بودند . بايد مطالعه شود .