زمينه به وجود آورده است ( 1 ) ؟ آنچه گفتيم ، درباره آزمايش اول يعنى تاريخ و زندگىِ به علاوهء مذهب بود . اينك درباره آزمايش دوم يعنى تاريخ و اجتماع و زندگى منهاى مذهب بحث كنيم و چنان كه گفتيم قرون جديد و تمدن صنعتى بهترين زمينه اين آزمايش است . اينجا مقدمه اى بايد بگوييم و آن اين است كه چگونه شد كه جامعه هايى براساس زندگى منهاى مذهب به وجود آمد ؟ بدون شك رفتار ناهنجار متوليان مذهب مسيح ( 2 ) از يك طرف و عكسالعمل افراطى برخى پيشروان نهضت علمى و صنعتى جديد از طرف ديگر ، موجب اين جريان شد و همچنان كه گفتيم از نظر اينكه به هر حال زمينه يك آزمايش عملى تاريخى در مورد دين و مذهب است چندان جاى تأسف نيست . مداخله هاى بيجاى كشيشها ، خشونتها ، سلب آزادىها ، مبارزه با علم و تحقيق به نام دين ، سبب شد كه تدريجاً برخى جامعه ها مثل بلوك شرقى دين را به كلى از صحنه اجتماع خارج سازند و به صورت يك امر قاچاق درآورند ، و برخى جامعه هاى ديگر آن را در كنج كليساها و معابد محصور كنند و عملًا از صحنه اجتماع خصوصاً از صحنه قوانين حقوقى ، جزايى ، سياسى ، خانوادگى و بالاخص از صحنه تعليم و تربيت خارج نمايند و به صورت يك فانتزى ، يك امر تشريفاتى - تفنّنى در حاشيه زندگى درآورند . در هر دو مورد ، دين از صحنه اجتماع خارج شد در شرق اروپا به كلى طرد شد ، در غرب اروپا و بلوك غربى ابقا ولى تحقير شد ، به هر حال از صحنه عملًا خارج شد و در كشورهاى اسلامى يا از اين تقليد مىشود و يا از آن . به هر حال گروهى پيدا شدند كه گفتند امالامراض ، اعدى عدو ،

--> ( 1 ) . بايد توجه داشت كه پيغمبر اكرم مخصوصاً درباره نفس امّاره مىفرمايد : * ( اعدى عدوك نفسك التى بين جنبيك . ( 2 ) . رجوع شود به كتاب درسهاى تاريخ ( فصل دين و تاريخ ) تأليف ويل دورانت كه بحث عالى از اين نظر دارد .