اما پيشبينى علمى مربوط است به چگونگى دخالت دين در جريانهاى زندگى دينى كه عملًا چه نقشى داشته است و ايفا كرده است ( 1 ) ( به هر علت پيدا شده باشد ) ، در گذشته عملًا چه نقشى داشته است ، يعنى آنجا كه بوده و به صورت عاملى مؤثر وجود داشته است چه نقش تاريخى داشته است ( 2 ) ؟ آيا عملًا مفيد بوده يا مضر ؟ و بنا بر اصلى كه قرآن آن را تأييد كرده است و فقط آنچه مفيد است و حق است قابل بقاست و پوچها و بىفايده و اثرها و بىخاصيتها و بالاخره باطلها و ناموافقها با نظام خلقت ، رفتنى هستند [ آيا قابل بقاست يا رفتنى ، و ] خلاصه در گذشته چه نقشى در حل مشكلات بشر ايفا كرده است ؟ بحثى كه در اين دو جلسه مىكنيم از اين جهت و از اين ديد است . بديهى است كه از اين وجهه اگر بخواهيم بحث كنيم ، گذشته و حاضر زمينه اى است براى پيشگويى نسبت به آينده ، اما گذشته به نحوى و زمان حاضر به نحوى ديگر يعنى هم گذشته زمينه تجربه و آزمايش و لابراتوار مذهب است و هم زمان حاضر ، اما گذشته به منزله آزمايشى است از مذهب به صورت يك عامل مؤثر و موجود ، و زمان حاضر زمينه اى است براى يك آزمايش درباره مذهب از راه غياب و عدم حضور مذهب . اگرچه در گذشته نيز مذهب گاهى حاضر بوده و گاهى غايب ، هميشه و همه جا حاضر نبوده ، در زمان حاضر نيز همه جا غايب نيست ، ولى به طور نسبى مىتوان جامعه هاى قديم را بيشتر جامعه مذهبى و جامعه هاى جديد را جامعه هاى غير مذهبى خواند ، خصوصاً پس از رنسانس و بالاخص در قرن 18 و 19 و 20 . و از طرفى مىدانيم در تحقيقات تجربى براى

--> ( 1 ) . برخى از علماى جديد بيشتر مذهب [ را ] به صورت تجربى و آزمايش نقش عملى مذهب در زندگى بشر مطالعه كرده‌اند ، مثل نويسنده كتاب مذهب در رويدادهاى بشرى و مثل ويليام جيمز در دين و روان . ( 2 ) . همانطورى كه در ورقه هاى تاريخ - نقش انبيا در تحول تاريخ گفته‌ايم ، در گذشته و حال به صورت بزرگترين قدرت ملى بوده است .