پس در آن روز دو هزار از خوارج بازگشتند و چهار هزار ماندند و جنگ در ميان آنان با زوال خورشيد مغلوبه شد و به اندازه دو ساعت از روز ادامه داشت و همگى كشته شدند و ذو الثديه كشته شد و از آنان جز كمتر از ده نفر جان بدر نبردند و از اصحاب على جز كمتر از ده نفر كشته نشد و جنگ نهروان در سال 39 روى داد . چون على به كوفه رسيد بخطبه ايستاد و پس از حمد و ثناى خدا و يادآورى نعمتهاى او و درود بر محمد و ياد كردن او بانچه خدا بدان برتريش داده است ، گفت : اما بعد ايها الناس فانا فقأت عين الفتنة و لم يكن ليجترى عليها احد غيرى [ 1 ] و لو لم اكن فيكم ما قوتل الناكثون و لا القاسطون و لا المارقون ، « اى مردم من بودم كه چشم فتنه را كندم و كسى جز من جرأت آن را نداشت ، و اگر من در ميان شما نبودم با ناكثين و قاسطين و مارقين [ 2 ] ( بيعت شكنندگان و بيدادگران و از دين بيرونروندگان ) نبرد نمىشد » . سپس گفت : سلونى قبل ان تفقدونى [ 3 ] فانى عن قليل مقتول فما يحبس اشقاها ان يخضبها بدم اعلاها ، فو الذى فلق الحبة و برأ النسمة لا تسالونى عن شىء فيما بينكم و بين الساعة و لا عن فئة [ 4 ] تضل مأة او تهدى مأة ا لا انباتكم بناعقها و قائدها و سائقها الى يوم القيامة [ 5 ] . ان القرآن لا يعلم علمه الا من ذاق طعمه و علم بالعلم جهله و ابصر عمله و استمع صممه و ادرك به مأواه و حى به ان مات فادرك به الرضا من الله ، فاطلبوا ذلك عند اهله فانهم فى بيت الحياة و مستقر القرآن و منزل الملائكة و اهل العلم الذين يخبركم عملهم عن علمهم و ظاهرهم عن باطنهم ، هم الذين لا يخالفون الحق و لا يختلفون فيه [ 6 ] قد مضى فيهم من الله حكم صادق و فى - * ( ذلك ذكرى للذاكرين ) * [ 7 ] - اما انكم ستلقون بعدى ذلا شاملا و سيفا قاتلا و اثرة قبيحة يتخذها الظالمون عليكم

--> [ 1 ] نهج البلاغه ، ط 92 . [ 2 ] اهل جمل و صفين و نهروان . [ 3 ] نهج البلاغه ، ط 18792 . [ 4 ] ل ، فتنة . [ 5 ] نهج البلاغه ، ط 92 . [ 6 ] ر . ك . نهج البلاغه ، ط 145 ، 237 . [ 7 ] س 11 ى 114 .