پرداخت و شانزده مهره را بر شش صورت نهاد : شاه يك صورت ، فرز يك صورت ، دو فيل يك صورت ، دو رخ يك صورت ، دو اسب يك صورت و پياده ها يك صورت [ 1 ] ، و اينها همه از عدد زوج الزوج بيرون آمد كه بهترين حسابها است زيرا كه شصت و چهار را هر گاه بر دو تقسيم نمايى نصف آن سى و دو خواهد بود كه شماره همه مهره ها است و هر گاه سى و دو را تنصيف كردى عدد شانزده بدست آيد كه شماره مهره هاى هر يك از آن دو مىباشد و نصف شانزده هشت است يعنى شماره پياده هاى هر يك و نصف هشت چهار است كه دو رخ و دو اسب هر يك باشد و نصف چهار كه دو باشد نيز زوج است پس عدد 64 تا آخر تقسيمات بزوج مىرسد و بعد از زوجها عددى نيست مگر يك كه هر عددى را به واحدهايى تقسيم مىكند و خودش نه عدد است و نه با عددى شمرده مىشود و نه جفت است و نه طاق زيرا كه اولين عدد طاق سه است . سپس مرد حكيم گفت چيزى گرانمايه تر از جنگ نيست زيرا كه در جنگ ارزش عاقبت بينى و حسن تدبير ، محكمكارى و دورانديشى ، آمادگى و نيرنگسازى ، بيدارى و مردانگى ، پردلى و نيرومندى ، چالاكى و دليرى آشكار گردد و آنكه يكى از اينها را ندارد نقطه ضعفش دانسته شود ، زيرا كه اشتباه در جنگ جبرانناپذير است ، در ماندن در آن نابود سازنده جانها ، نادانى در كار آن بر باد دهنده ناموسها ، بىاحتياطى از دست دادن پادشاهى ، سستى تدبير وسيله هلاكت ، كوتاهى در آنچه بايد ، راه شكست خوردن ، آمادگى براى دفاع نداشتن ، مقدمه رسوايى ، نيرنگهاى جنگى را ندانستن ، خود را به هلاكت سپردن ، و هشيار نبودن ، فرصت دادن به دشمن است . شطرنج را نمايشى از جنگ قرار داد كه هر كه درست پيش رود پيروز گردد و

--> [ 1 ] فرز و فرزندان و فرزين نام مهره اى است از مهره هاى شطرنج و آن بمنزله وزير است . بيدق بر وزن احمق پياده شطرنج را گويند و آن مهره اى باشد از جمله مهره هاى شطرنج و معرب پياده است . رخ بضم اول نام جانورى است كه او نيز مانند عنقا در خارج وجود ندارد و يك مهره از مهره هاى شطرنج بنام او موسوم است و بعضى گويند به اين معنى عربى است ( برهان قاطع ) .