أصحاب محمول است بر نماز به طريق معتاد نه اين كه مقصود نفى ما عدا بوده باشد ، پس مقتضاى عموم حديث مذكور سالم از معارض است ، شايد همين قدر نظر به مسامحهء در أدلهء سنن كفايت كند در حكم به استحباب . پنجم : در بيان معنى سمع اللَّه لمن حمده است . بدان كه سمع اگر چه متعدى است ، كما في قوله تعالى * ( « يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ » ) * « 1 » و قولك سمعت كلاما حسنا و نحوهما ، لكن در اين مقام اين معنى مراد نيست ، بلكه در اين مقام از بابت تضمين است ، تضمين عبارت است از اين كه اعتبار شود در لفظى معنى لفظ ديگر پس معامله مىشود با لفظ اول معاملهء لفظ ثانى . لهذا در اين مقام مىگوئيم : تضمين شده است سمع معنى قبل او استحباب و هر يك از قبل و استحباب استعمال مىشود با لام ، و لهذا گفته شده : سمع اللَّه لمن حمده ، قبول فرمايد خداوند عالم طاعات حامدين را ، يا اجابت فرمايد خداوند عالم جل شأنه مر دعاى حمد كنندگان را ، ظاهر اين است محمول بر دعا است يعنى پروردگارا اجابت كن دعاى حامدين را ، چنانچه مناسب در اين مقام همين است . و احتمال مدح و ثناى حامدين اگر چه قائم است ، يعنى خداوند عالم اجابت مىفرمايد دعاى حامدين را كه به طريق اخبار بوده باشد من باب المدح ، لكن ارادهء اين معنى بعد از رفع رأس از ركوع مناسب نيست ، چنانچه وجه آن ظاهر است ، به علاوه حديث مذكور ظاهر الدلاله است بر اين كه اين دعا است ، اجابت مطالب حامدين از جملهء خود مصلى است ، نظر به اشتمال ذكر ركوع بر حمد بقوله و بحمده . ششم : در بيان رعايت جهر و اخفات است در موظف در ركوع و بعد از

--> « 1 » سورهء آيه 42 .