ربنا لك الحمد است ، و اين قول محكى است از ابن جنيد . قول سوم : مثل اول است در حق امام و منفرد ، و مثل ثانى است در حق مأموم ، پس مستحب در حق امام و منفرد سمع اللَّه لمن حمده است ، و در حق مأموم ربنا لك الحمد ، و اين قول را مرحوم شيخ شهيد از صاحب فاخر حكايت نموده و در كتاب دروس « 1 » ميل به اختيار اين قول فرموده . قول چهارم : مثل قول اول است مگر در حق مأموم ، پس مستحب در حق امام و منفرد سمعله است به خلاف مأموم ، پس ثابت در حق او تحميد است ، يعنى قول الحمد للَّه رب العالمين ، و اين قول را صاحب مدارك اختيار فرموده است . مختار قول اول است ، و اقوال ثلاثه باقيه ضعيف است ، خصوصا ثانى بعد از آن ثالث ، و قول رابع اگر چه مدلول عليه به ظاهر حديث صحيح است ، لكن جواب از آن مفصلا در مطالع الانوار است . ملخص كلام آن است كه استحباب سمعله و دعاى بعد از آن ثابت است در حق مصلى اگر چه ماموم و منفرد بوده باشد ، پس هرگاه جمع نمايد ما بين سمع اللَّه لمن حمده و الحمد للَّه رب العالمين أهل الجبروت و الكبرياء و العظمة للَّه رب العالمين . اين أكمل أقسام است ، و أدنى از اين اقتصار به قول الحمد للَّه رب العالمين بعد از بسمله ، پستتر از اين اقتصار به سمع اللَّه لمن حمده است . و اما اقتصار به تحميد تنها ، پس به عنوان اطلاق ثابت نيست ، بلكه نسبت به خصوص مأمومين با قصد مشروعيت خالى از اشكال نيست ، نظر به اعراض أصحاب از مضمون مستند آن . چهارم : آن است كه استحباب سمع اللَّه لمن حمده مختص به صلوات يوميه نيست ، بلكه در جميع صلوات مفروضه ثابت است ، لكن در صلوات آيات

--> « 1 » دروس ص 38 .