مجملا چون كه تكليف به نماز در حق او ثابت است علم به تمكن از درك نماز در جماعت با اين احتمالات متكثره مشكل است . بنابراين پس مفرى از مطلوبيت تعلم فورا نخواهد بود ، لكن ممكن است كه گفته شود كه گاه است در صورت اختيار بسيار از حال امام علم عادى حاصل مىشود به انتفاى امور مذكوره . بنابراين مخير خواهد بود در آن حين ما بين تعلم فاتحة الكتاب و اتيان نماز در جماعت . و مناسب اين است كه در اين مقام تنبيه شود بر چند أمر : اول : آن است كه آيا لازم است كه قرائت مىبايد از حفظ بوده باشد يا نه ؟ بلكه مخير است ما بين قرائت از حفظ و قرائت از روى مكتوب . تشكيكى در جواز قرائت از مكتوب در صورت عدم تمكن از حفظ نمىباشد مثل ضيق وقت . و اما در صورت تمكن از حفظ آيا مىتواند ترك آن نموده قرائت از مكتوب نمايد ؟ اين محل خلاف ما بين فقهاء است ، مختار جواز آن است ، اگر چه احتياط اجتناب است . دوم : آن است كه هرگاه وقت مضيق بوده باشد به نوعى كه هرگاه مشغول به تعلم شود متمكن از درك نماز در وقت نخواهد شد ، ظاهر اين است كه اشتغال به تعلم در آن وقت در حق او جايز نبوده باشد ، بلكه لازم است اتيان به نماز نمايد به هر نحو كه مقدور او بوده باشد . لكن در اين مقام تفصيلى است كه تنبيه بر آن مناسب است : آن اين است كه اين شخص با استجماع شرائط تكليف در سعهء وقت يا متمكن از تعلم بود و مع ذلك اخلال به آن نمود تا ضيق وقت ، يا متمكن نبود . در صورت اول ممكن است كه گفته شود : نماز مطلوب در اين وقت در حق چنين شخصى نماز با فاتحة الكتاب است ، با اخلال به آن آثم است ، و به اتيان نماز با عدم فاتحه امتثال در