آوريد ] به دل ( 1 ) . در اين صورت ‹ 314 › مراد از لفظ ( مؤمنين ) كه در اين آية كريمه واقع است اگر به معناى أول باشد لازم آيد دخول منافقين در آن ، وآن منافى حصول رضاى الهى است ، پس بايد كه به معناى ثاني باشد ودخول ( الف ولام ) عهد بر آن دليل اين معنا است ، ومراد از آن مؤمنين معهودين اند كه در دل ايشان نفاقى نبوده باشد ، چنانچه قوله : ( فَعَلِمَ ما في قُلُوبِهِمْ ) ( 2 ) دلالت بر آن دارد . وتحقيق ايمان واقعي در جميع بيعت كنندگان به طريق كليت ممنوع وغير مسلّم [ است ] ; واگر چنين مىبود مىبايست كه حق تعالى به عوض ( رَضِيَ اللّهُ عَنِ الْمُؤْمِنينَ ) ( 3 ) بگويد : ( رضي الله عن الذين يبايعونك ) تا دلالت مىكرد بر حصول رضامندى الهى از بيعت كنندگان . ودر “ صحيح بخارى “ مذكور است : عن يزيد بن أبي عبيد ; قال : قلت لسلمة بن الأكوع : على أيّ شيء بايعتم رسول الله صلى الله عليه [ وآله ] وسلم يوم الحديبية ؟

--> 1 . در نسخه [ الف ] قسمت أخير آية - يعنى ( آمِنوا ) دوم - نيامده ، ولى در نسخه [ ز ] وجود داشت ، وشايد اشتباه در حذف آن ودر ترجمه از ناسخين بوده است كه با افزودن مطلب داخل كروشه اصلاح شد . 2 . الفتح ( 48 ) : 18 . 3 . الفتح ( 48 ) : 18 .