رسول خدا صلى الله عليه وسلم در دههء آخر ماه رمضان آنچنان در عبادت تلاش مى فرمود كه در غير اين دهه تلاش نمى فرمود . در كلام صحابيه ، " أم حارثه " كه درباره ء فرزند شهيدش با رسول خدا ( صلى الله عليه وآله ) سخن مى گفت ، چنين آمده است : إن كان في الجنة صبرت وإن كان غير ذلك اجتهدت عليه في البكاء ، ( 1 ) اگر فرزندم در بهشت باشد ، صبر پيشه مى كنم ، واگر غير از اين باشد ، در گريه مىكوشم . ( 2 ) بنابراين ، معناى لغوى اجتهاد معلوم شد وروشن گرديد كه در زمان نبي أكرم ( صلى الله عليه وآله ) وتا مدتي پس از آن ، واژه ء " اجتهاد " در همان معناى لغوى اش ومترادف با تلاش وبه كار بستن توان استعمال مى شد . تنها موردى كه به ظاهر ، خلاف اين معنا را ثابت مى كند ، روايت " معاذ " است كه در آن چنين آمده است : أجتهد رأيي ولا آلو ، ( 3 ) به رأى خويش اجتهاد مى كنم ونمى هراسم . درباره ء اين روايت ، به تفصيل سخن خواهيم گفت .

--> 1 . صحيح البخاري ، كتاب الجهاد ، ج 2 ، ح 93 ، رقم 259 ( ترقيم العالمية ) ، مسند أحمد ، ج 3 ، ح 260 و 283 . 2 . " حارثه " از رزمندگان مسلمان بود كه در اثر تيراندازى خطائى در جنگ بدر به شهادت رسيد وپيامبر أكرم دربارهء أو به مادرش كه بىتابى مى كرد فرمود : فرزندت در فردوس أعلى جاى گرفته است . ( ويراستار ) 3 . سنن الدارمي ، ج 1 ، ص 60 ، رقم 168 ( ترقيم العالمية ) .