على رغم آن كه رسول گرامى ( صلى الله عليه وآله ) نمى خواست امتش به حرج بيفتند ، عده اى از جانب خود وتحت تأثير عادات ، قيودى را افزودند ، وخود وأمت را گرفتار كردند ، در حالي كه خداوند متعال مى فرمايد : * ( يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر ) * ، ( 1 ) خدا به شما آسانى مى خواهد وبه شما دشوارى نمى خواهد . حتى مى توان گفت رسول أكرم ( صلى الله عليه وآله ) در بسيارى از أوقات - اگر نگوييم أكثر أوقات - بين صلاتين جمع مى فرمود ، چنان كه از روايات " ابن عباس " و " انس " كه ماضي استمرارى ( 2 ) در آن به كار رفته بود ، استفاده مى شد ، ونيز از روايات " عايشه " وتمام روايات دال بر تبكير ( 3 ) به صلاة عصر وغيره فهميده مى شد . البتة مقصود از جمع بين دو نماز كه بسيارى از أوقات پيغمبر ( صلى الله عليه وآله ) بدان مبادرت مى فرمود ، جمع تقديم است ، نه جمع تأخير ، هر چند جمع تأخير نيز نقل شده است . بله ! يك نكته را نبايد فراموش كنيم وآن اين كه اگر جمع به گونه اى باشد كه حتى نوافل به جا آورده نشود ، از نظر ترك نوافل مرجوح است ( 4 ) ، بلكه اگر استخفاف به سنت واعراض از آن باشد ، حرام خواهد بود . شايد همين نكته مورد نظر كساني باشد كه گفته اند جمع بين صلاتين در هر حال جايز است ، ما دام كه عادت نباشد ، يعنى ما دام كه عادتي نباشد كه موجب اعراض از سنت واستخفاف آن باشد . البتة اين حرمت ، ناشى از

--> 1 . البقرة ، آيهء 185 . 2 . " كنا نجمع " و " كنا نصلى معه " . 3 . بكر ، سرعت گرفت ، مقدم داشت . 4 . گرچه نوافل خود نيز مورد اختلاف است .