مى شود ؟ البتة آسان ترين جوابي كه مى توانست أو را در آن فرصت كوتاه قانع كند ، آن بود كه دست كم اين افراد مسافرند ودر نتيجة براي آنان جايز است نماز مغرب را تأخير بيندازند وبين مغرب وعشا جمع كنند . ( 1 ) در آن زمان كوتاه ، بيش از آن جاى سخن گفتن با أو نبود ، ولى مطلب جاى بحث بيشترى دارد كه بايد با فضلا ودانشمندان در ميان گذاشت تا آنان مطلب را براي مردم بازگو كنند وريشهء برخى پندارهاى نابجا را بخشكانند . البتة اين كار منوط به آن است كه دانشمندان ، تحت تأثير عادت وجو حاكم بر اجتماع خود قرار نگيرند ، كه متأسفانه در خيلى از موارد مسأله از همين قرار است . أساسا رسوب عادات در أذهان عوام وخواص ، همواره يكى از مشكلات بزرگ أنبيا در طول تاريخ بوده است . قرآن كريم از قول كافران مى فرمايد : * ( إنا وجدنا آباءنا على أمة وإنا على آثارهم مقتدون ) * ، ( 2 ) ما پدران خود را بر آيينى يافته أيم وما از پى ايشان راهسپريم . بنابراين ، چه شيعه وچه سنى بايد بدانند كه برخى از عاداتى كه در اجتماعات آنان تثبيت شده واكنون در نظر مردم از بديهيات اسلام به شمار مى رود ، اين تثبيت وبداهت ناشى از بداهت آن در اسلام نيست ، بلكه وقتي به ادلهء آن مراجعه مى شود ، معلوم مى گردد كه داراى مدرك

--> 1 . صاحب " البحر الرائق " مى گويد : " وقد شاهدت كثيرا من الناس في الاسفار خصوصا في سفر الحج ماشين على هذا ( أي الجمع بين الصلاتين ) تقليدا للامام الشافعي في ذلك " ، بسيارى از مردم را در سفرها خصوصا سفر حج مشاهده كردم كه بين دو نماز جمع مى كردند واين كار را به تقليد از امام شافعي انجام مى دادند . ر . ك : ج 1 ، ص 267 . البتة سفر مجوز قصر وجمع نيز خود محل بحث است . 2 . الزخرف ، آيهء 23 .