كنند . ولى اين ذيل ضررى به مقصود نمى زند ، زيرا اين تبديل چنان كه نص روايت است ، مربوط به اذان صبح مى باشد . بنابراين ، حتى به نص همين روايت ، بقيهء اذان‌ها بايد داراى " حي على خير العمل " باشد . به علاوة ، اين ذيل با رواياتى كه تثويب را در اذان نفى مى كند معارض است وبه روشنى دلالت دارد بر اين كه قول " الصلاة خير من النوم " زيادة اى است كه بعد از رسول الله صلى الله عليه وسلم افزوده شده است . ( 1 ) احتمال نسخ نيز منتفى است ، زيرا اگر منسوخ شده بود ، قطعا " ابن عمر " و " أبى امامه " وديگران از آن با خبر بودند وديگر معنا نداشت كه آنها " حي على خير العمل " را در اذان خود ذكر كنند . وانگهى ، ظاهرا كسى اين احتمال را ذكر نكرده است . ثالثا ، روايات از طريق أهل بيت ( عليهم السلام ) بيان مى كند كه " حي على خير العمل " جزء فصول اصلى اذان در همهء أوقات است كه از طريق وحى بر قلب نازنين پيامبر أكرم ( صلى الله عليه وآله ) نازل شده است . ( 2 )

--> 1 . از " ابن عباس " نقل شده است فلسفهء آن كه خليفهء ثاني دستور به حذف " حي على خير العمل " داد اين كه مبادا مردم جهاد را رها كنند وبگويند اگر نماز بهترين اعمال است - كه هر روز چندين مرتبه در اذان واقامه در گوش ما بدان ندا داده مى شود - پس چرا آن را ترك كنيم وبه جهاد روى بياوريم ؟ بنابراين ، براي آن كه مسلمانان دچار چنين سستى ورخوتى نسبت به جهاد نشوند ، خليفهء ثاني از گفتن " حي على خير العمل " نهى كرد وبه جاى آن امر به گفتن " الصلاة خير من النوم " نمود . ولى در واقع ، اين كه نماز بهترين اعمال است حتى در روايات مستقل كه ربطى به اذان هم ندارد آمده است ، وشارع به فلسفهء احكام خود آگاه تر است . " بيهقى " در سنن خود بابى را تحت اين عنوان گشوده است : " باب خير أعمالكم الصلاة " واز رسول خدا صلى الله عليه وسلم چنين روايت مى كند : " قال رسول الله : . . . واعلموا ان خير أعمالكم الصلاة . . . " ، بدانيد كه برترين اعمال شما نماز است . ر . ك : السنن الكبرى ، ج 1 ، ص 457 . 2 . ر . ك : جامع أحاديث الشيعة ، كتاب الصلاة ، باب 17 ، باب عدد فصول الأذان والإقامة وكيفيتها وعلل‌ها .