اينكه در خانه ى كافران بوديد و آنها زياد بودند شما را برتر كرد 2 - با اينكه شما چيره بوديد و مىتوانستيد با آنها بجنگيد جلو شما را گرفت كه دست بجنگ نكرديد . طبرى : يعنى خدا جلو گرفت از آن اعراب كه آهنگ كردند بناگهان بر مسلمانان حمله كنند و پيغمبر فرستاد آنها را گرفتند و باسيرى آوردند و آنحضرت بر آنها منّت نهاد و آزادشان كرد . و شماره ى آنها را دوازده نفر و سى و چهل و پنجاه و هشتاد نفر گفته‌اند و اين است مقصود از آيه كه خدا دست آنها را جلو گرفت كه نتوانستند بناگهان بر شما بتازند و هم دست شما را گرفت كه آنها را نكشتيد و آزادشان كرديد . كشف : بعضى گفته‌اند : يعنى بوسيله ى صلح حديبيه دست شما را از يكدگر جلو گرفت كه جنگ و كشتار نكرديد . و بعضى گفته‌اند : يعنى دست آنها را نگاهداشتيم بواسطه ى ترسى كه در دل آنها انداختيم و دست شما را جلو گرفتيم بواسطه ى مسلمينى كه بناشناس در مكه بودند و شما بانديشه ى آنها بوديد كه اگر با اعراب بجنگيد آنها پايمال شوند چنان كه در آيت بعد « وَلَوْ لا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ - » الخ « قرينه است براى اين معنى . « بِما تَعْمَلُونَ » 24 مجمع : با تاء به صورت خطاب قرائت عموم است و با ياء به صيغه ى غايب قرائت ابو عمرو است و بقرائت اول يعنى آنچه شما دو دسته اى كه جلوگيرتان شديم بكنيد خدا مىداند و بقرائت دوم يعنى آنچه كافران كنند . « وَلَوْ لا رِجالٌ » 25 فخر : جواب « لَوْ لا » در جمله آورده نشده است و معنى اين است : اگر مردان مؤمن نبودند ما جلوگير دست شما از آنها نمىشديم . « إِذْ جَعَلَ » - تا - « فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ » 26 مجمع : اين جمله وابسته بجملهء آيت جلو است كه « لَعَذَّبْنَا » باشد يعنى آنها را عذاب مىكرديم چون تعصّب و غيرت جاهلى بدل گرفته بودند . و مقصود از حميّت جاهلى آن است كه آنها به هيچ