5 - جمله ى « فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما » شايد اشاره باشد به اين كه موسى و رفيقش از شگفتى فراموشى ماهى و به آب افتادن آن برگشتند به آن حال بيخودى و تمركز فكر و انديشه ى در حقايق عالم تا آن اندازه كه « فَوَجَدا عَبْداً - الى آخر » يعنى برخورد با چنين حقيقتى كردند كه علم لدنى و دانش بىتعليم بود و شخصيّتى بنظرشان آمد كه علل و موجبات حوادث و حقايق در آن نمودار بود ، ولى از آن پس رفيق موسى ظرفيتش تمام شد و بيش از آن نتوانست استفاده كند و نامى از او نيست ولى موسى روش خود را دنبال كرد و گفت « هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلى - تا آخر » كه كنايه است از اينكه بعالم كشف حقايق و اسرار حوادث فرو رفت ديد كشتى سوراخ شد عجبش آمد كه لطف خداوندى كجا است و چرا عدّه اى مردم بيچاره بچنين پيشامد گرفتار شوند ؟ باز ديد نوجوان به خيال خود بيگناهى را كشتند ، بانديشه فرو رفت و رنج برد باز كوشش بيمزد و درست كردن ديوار و مضايقه از مهماندارى و دون همّتى مردم را ديد بيتاب شد و متفكّر كه اينها چه حوادثى است و چرا بر خلاف آنچه ميدانيم و موظَّف هستيم نمودار مىشود ؟ اينجا بود كه ظرفيّت موسى به آخر رسيد و تا همين اندازه او را بسير حوادث و اسرار آفرينش آشنا كردند و به او فهماندند كه در هر پيش آمدى هزاران راز نهفته است و هر خرابى وسيله ى آبادى است و هر درستى مولود نابودى است و براى هر پيدايشى بينهايت وسائل نهانى در كار است كه تو را از آن خبرى نيست . و اكنون ما هم بعد از چندين قرن از اين سرگذشت موسى بايد پند بگيريم و از چون و چرا خوددارى كنيم و ناگواريها و خلاف انتظارهاى زندگى را بفكر ناقص خود نسنجيم و قضاوت غلط نكنيم كه اين كره ى زمين و جايگاه زندگى ما بر علَّت و معلول و كون و فساد نهاده شده است و بيش از آنچه به اين خاصيّتها پى ببريم دخالت نكنيم . [ سوره الكهف ( 18 ) : آيات 83 تا 110 ] وَ يَسْئَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُوا عَلَيْكُمْ مِنْه ذِكْراً ( 83 ) إِنَّا مَكَّنَّا لَه فِي الأَرْضِ وَآتَيْناه مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَباً ( 84 ) فَأَتْبَعَ سَبَباً ( 85 ) حَتَّى إِذا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ