ثابت شد ضرر يك كارى و حكمى لازم است بموجب مصلحت آن را به صورت خوب عوض كنند چون دين براى رنج و زيان مردم نيست و احكام شرعى كه از ادلَّه ى تفصيلى استخراج مىشود ظنّى است و نتيجه ى آن فقطَّ گمان است و البتّه اگر يقين پيدا شد بيك مصلحت و يا مفسده اى در برابر و بر خلاف احكام ظنّى شرعى البتّه آن يقين مقدّم است ، براى نمونه ميگوئيم گرفتن و دادن ربابى شكّ در اسلام حرام است ، ولى چون اكنون هشتاد مليون ليره سرمايه داران مصرى ببيگانگان سپرده‌اند و سالى بيش از سه مليون تومان سود آن را فرنگيها از مردم ميگيرند و براى تفوّق و برترى بر مسلمين به كار اسلحه و غير آن صرف ميكنند و چون وسائل توليدى زراعت و صناعت در مصر فراهم نيست و اين سرمايه ى مسلمين در دست اجانب بر باد داده مىشود و بر ضرر مسلمين به كار ميرود ، پس اگر اين سرمايه در اختيار دولت مصر باشد كه همين معامله ى ربا و استفاده ى آن بوسيله ى دولت انجام شود و به مصرف مستمندان مسلمان برسد بحتم بهتر است از اينكه اكنون مسلمين سرمايه ى خود را به ديگران داده‌اند و آنها از آن استفاده ى ربا ميكنند و آن را بر ضرر مسلمين خرج مىكنند ، من نميگويم ربا حلال است ولى به حكم عقل آن ربا كه بسود فقراى مسلمين به كار رود بهتر است « 1 » از آن كه بدست اجنبى وصول شود و بزيان مسلمان به كار رود ، خداوند اين آيات را نازل كرد تا به اساس و اصول دين اسلام آشنا شويم و عقل خود را در پرده تقليد از سخن فقها قرار ندهيم . ( اين گفته هاى طنطاوى از چند صفحه خلاصه و مقدّم و مؤخّر شده است ) . فى ظلال : موسى ديد و تا چندى چيزى نفهميد و ما كه ميخوانيم ، ميمانيم و چيزى درك نميكنيم كه آن مرد صالح كه بود ؟ و از كجا بود و اين كارها چه بود ؟ قرآن نشانى از آن نداد تا سرگردانى اسرار غيبى حقّ كه ما را فراگرفته است بيشتر و سختتر باشد ، و حكمت عاليه حقّ كه با فكر ما سر و كار ندارد نمودارتر شود ، و به آن

--> ( 1 ) بهترى آن در واقع معلوم نيست ولى ميتوان گفت : بحسب ظاهر ضررش كمتر است . ( مصحّح )