است كه اين گردش بمدّت كم بوده است ، و صاحب كشّاف از انس و حسين نقل كرده است كه معراج پيش از بعثت بوده است ، و بموجب دليل عقلى معراج جسمانى قابل قبول است چون سريعترين حركت كه ما مىبينيم يك دور حركت فلك الافلاك است در تمام دائره ى عالم بمدّت بيست و چهار ساعت و در يك شب در حدود نصف اين فاصله را مىپيمايد ، و چون نسبت طول قطر دائره مثل نسبت يك است بسه و يك هفتم ، يعنى طول قطر دائره مساوى است با يك سوّم بعلاوه يك هفتم تمام طول دائره ، و چون از زمين كه مركز عالم است بخواهيم ببالاترين جاى عالم كه فلك الافلاك است برويم مسافت نصف قطر عالم را بايد طى كنيم كه در حدود يك سوّم بعلاوه يك - هفتم مسافتى است كه فلك الافلاك در نصف بيست و چهار ساعت طى كند كه يك شب باشد ، پس حركت از مكّه تا ما فوق فلك الافلاك در يك سوّم شب حركتى است ممكن اگر اعتراض شود كه حركت مادّه ى جسمانى با اين سرعت بما فوق فلك ممكن نيست مى - گوئيم : همين اعتراض خواهد بود در فرود آمدن جسم لطيف مثل ملك از آن مسافت بالا تا زمين و عموم مسلمين غير از حكما تصديق كرده‌اند كه وحى پيغمبر بوسيله ى - جبرئيل بوده است كه بيك لحظه از عرش و فوق فلك بمكّه حضور پيغمبر فرود مى - آمده است . پس اگر منكر اين حركت سريع از مكّه تا عرش بشويم بايد منكر حركت از عرش تا به مكه شويم و منكر نزول جبرئيل و وحى بشويم و مقام پيغمبرى پيغمبران را متزلزل كنيم . و دليل ديگر بر امكان اين اندازه سرعت حركت ، قضيّه ى سليمان است كه به قرآن گفته شده است « غدوّها شهر و رواحها شهر » يعنى صبح مسافت يك ماه را مىپيمود ، و شام همين اندازه را ، و نيز اين آيه « قالَ الَّذِي عِنْدَه عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِه قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ » يعنى آن عالم وعده كرده بسليمان كه بمدّت چشم بر هم نازده بلقيس را از يمن بشام نزد تو حاضر ميكنم ، پس در معراج جسمانى نبايد ترديد كرد و جاى تعجب هم نيست چون اژدها شدن عصاى موسى و بلعيدن هفتاد هزار ريسمان جادوهاى فرعون كه به صورت مار نمايان بودند و باز در دست موسى عصا شدن مانند معراج است و عجبتر است ، و هم پيدايش شتر صالح از