گفته شده است « 1 » : آن سرگذشتى بوده مولود انحراف خود مردم و گر نه زندگى و راه حقّ مستلزم چنين حوادث و گرفتاريها نيست .

--> ( 1 ) قصّه ى « سبت » را مؤلَّف محترم رضوان اللَّه عليه در سورهء بقره ذيل آيهء 65 و اعراف آيهء 161 اجمالا بيان كرده و مسخ شدن يعنى به صورت بوزينگان درآمدن آنها را تقريبا مسخ معنوى گرفته نه صورى ، ولى از آيهء « وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ » در سورهء يس آيهء 67 چنان فهميده مىشود كه تهديد بمسخ ظاهرى و صورى است زيرا ميفرمايد « فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ » يعنى نخواهند توانست حركت كنند و نه به صورت اوّل بازگردند . در هر حال مسخ يكى از عقوبتهائى است كه بموجب اخبار و تواريخ در امّتهاى گذشته بعضا صورت گرفته ، و اگر مراد مسخ معنوى باشد عقوبتى نيست بدانسان كه خود انسان توجّه كند و موجب سرشكستگى و رسوائى خود ميان مردم بداند ، و چنانچه عقوبت باشد ناگزير بايد نوعى باشد كه معلوم ديگران باشد و عبرت گيرند ، و مسخ معنوى چنين نيست . و دو مطلب ديگرى كه بايد تذكر داده شود يكى اينستكه اين قصّه را يهود زمان نزول قرآن ميدانستند و نزد آنان معروف بوده ولى امروز از آن خبر ندارند و نه در تورات و نه در احاديث آنان چنين قصّه اى روايت نشده و اين دليلست كه قصص قرآن از تورات مأخوذ نيست . و دوّم آنكه اين عقوبت به جهت آن حيله و مكرى است كه يهود با احكام خدا كردند و روز شنبه ممنوع از گرفتن ماهى بودند با حيله اى كه اختراع كردند بماهى گرفتن پرداختند و چنين مىپنداشتند كه مخالفتى با احكام الهى نشده و بريء الذّمه خواهند بود ، خداوند آنها را مسخ نمود تا ديگران بدانند كه حيله در احكام جايز نيست ، و اگر گوئى : پس معنى اين حديث كه امام عليه السّلام مىفرمايد « نعم الحيلة الفرار من الحرام الى الحلال » چيست ؟ گوئيم معنى اينستكه از حرام دست باز داشتن و دورى گزيدن و بسوى حلال رفتن بهترين حيله ها است . و حيلهء مشروع ترك حرام كردن و بجاى آن حلالرا انجام دادن است . نه با حيله حرام را حلال كردن ( مصحّح ) .