است ، و بعضى گفته‌اند : يعنى براى مؤمنين مطيع رؤف است و براى گناهكاران رحيم است . و بعضى گفته‌اند : بخويشان خود رؤف است و بدوستان رحيم و به آنكه او را ديده است رؤف است و بهر كس كه او را نديده است رحيم است . ابو الفتوح : نوشته است : حسين بن الفضل گفت : هيچ پيغمبر را خداى به دو نام خود نخواند الا رسول ما را كه او را گفت : « رَؤُفٌ رَحِيمٌ » در اين آيه و خود را گفت « إِنَّ اللَّه بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ » يحيى بن جعده گفت : عمر هر كسى كه آيتى آوردى از قرآن ، ثبت نكردى تا دو گواه گواهى ندادى مگر اين دو آيه كه اين دو آيه مردى بياورد ، چون بياورد بنوشت و گفت : گواه نخواهم بخداى كه رسول خداى چنين بود . و گفتند : كه اين آخر آيتى است كه از قرآن فرود آمد و اين سورت آخر سورتى است كه تمام فرود آمد از قرآن . قتاده گفت : آخر رابطه ى قرآن با آسمان دو آيت آخر برائت است . تفسير عبده : در زمان ابو بكر كه قرآن را جمع و تدوين ميكردند ابى بن كعب املاء ميكرد و چند نفر مينوشتند تا رسيدند به اين آيت سوره ى برائت « ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّه قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ » نويسندگان پنداشتند كه اين آيه آخر سوره ى قرآن است . ابى بن كعب گفت : پيغمبر دو آيه بعد از اينها براى من خواند « لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ » تا آخر ، و در حديث زيد بن ثابت است كه او گفت : آنگاه كه قرآن را جمع ميكردم و مينوشتم . دو آيت آخر برائه را در نوشته هاى متفرّق بر سنگ و استخوان و غير آنها نيافتم و فقط نزد خزيمه بن ثابت انصارى يافتم . و روايت صحيح اين است كه آخر سوره ى نازل شده ى قرآن « إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّه » است . و آخر آيه 281 - سوره بقره است « وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيه إِلَى » . سخن ما : همان است كه در ترجمه و نقل از ديگران نوشتيم تفصيل اين با مطلب عبده در اوّل مجلَّد اوّل نوشته شده است . به توفيق خداوند در شب يكشنبه بيست و نهم آبانماه هزار و سيصد و سى و نه هجرى شمسى مطابق آخر جمادى الاولى سال هزار و سيصد و هشتاد قمرى اين مجلَّد را به اين سوره خاتمه داديم و باميد خدا دنباله ى اين تفسير را از سوره ى يونس در مجلد ديگر آغاز مىكنيم .