« وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ » 116 مجمع : يعنى قرآن كامل شد بطورى كه كسى را نرسد بر آن بيفزايد و يا بكاهد ، و اين قول قتاده و ديگران است ، بعضى گفته‌اند : يعنى بتدريج نازل شد تا كامل شد بمقتضاى حكمت و مصلحت روز ، و ابو مسلم گفته است : مقصود دين خدا است كه كامل شده است ، مثل اين آيه « وَكَلِمَةُ اللَّه هِيَ الْعُلْيا » و بعضى گفته‌اند : يعنى حجّت خدا بر خلق تمام است ، قاريهاى عراق « كلمة » خوانده و بقيّه ى قاريها « كلمات » به صورت جمع خوانده‌اند . ابو الفتوح : نوشته است : مراد به كلمه و كلمات وعد است و وعيد كه خداى تعالى كرد كه به ثواب و عقاب كه در آن تغيير و تبديل نباشد . تأويلات : يعنى فرمان ازلى خداوند كامل و تمام است در آنچه حكم كرده است و سرنوشت هر كس را معيّن نموده است كه كافر باشد يا مؤمن شود ، با كسى دوست باشد يا دشمن و آن قطعى است و راست و مطابق با آنچه در آينده نمودار خواهد شد بموجب استعداد هر كس به اندازه ى حال او با كمال عدالت و تناسب كه خلاف در آن راه ندارد . فخر : در معنى اين جمله چند احتمال است : 1 - يعنى كافى و وافى است به آنچه تا قيامت مردم محتاج هستند ، هم از نيازمنديهاى علمى و هم عملى . 2 - در ازل حكم خداوند ثابت است و پيدايش و دگرگونى در آن نيست ، پس آنچه صادر شده است تمام است و زيادى بر آن ممتنع ، و همين معنى مقصود پيغمبر است ، در اين فرموده ى آن حضرت « جفّ القلم بما هو كائن الى يوم القيامة » . « صِدْقاً وَعَدْلًا » 116 مجمع : مقصود از صدق اخبار قرآن است كه دروغ در آن راه ندارد ، و عدل يعنى : احكام و مقررّات قرآن . « لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِه » 116 مجمع : قتاده گفته است : يعنى كس نتواند حكم خدا را دگرگون كند ، و اگرچه تغيير بلفظ ممكن است مانند تورات و انجيل كه يهودى و مسيحى كرد ولى آن گونه عمل از ارزش اصلى كم نميكند ، و بعضى فرمان خدا و دستور دين معنى كرده‌اند ، مانند فرموده ى پيغمبر براى زنها « انّهنّ عوان