خداوند ، پرنده ى در هوا و جنبنده ى بر زمين را كه آفريده و وسائل زندگى او را باختيارش گذارده است ، در عالم ديگر به كارهاى او كه در زندگى انجام داده و در لوح محفوظ ثبت شده است رسيدگى خواهد كرد و جزاى كارش را به او خواهد داد ، پس براى شما بنى آدم لازمتر است رسيدگى بخوب و بد كار زندگى شما . و از ابن عبّاس نقل شده است : مقصود از « يُحْشَرُونَ » مرگ حيوانات است . « أُمَمٌ أَمْثالُكُمْ » 38 مجمع : يعنى دسته هاى جوربجور هستند كه مانند شما هستند در آفرينش خداوند و نمودارى قدرت او ، و بعضى گفته‌اند : يعنى : مانند شما محتاجند به كسى كه كارهاى زندگى آنها را از خوراك و آسايش و غيره در اختيار داشته باشد و به مصلحت در كارها راهنمائى شان كند ، و آنها هم پس از مرگ محشور خواهند شد ، و با اين آيه فهمانده شده است : تعدّى و تجاوز به هيچ آفريده روا نيست چون خدا آن را آفريده ، و حقّ او را از ستمگرش خواهد گرفت . « ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ » 38 مجمع : يعنى كوتاهى و تقصير نكرديم در كتاب و در معنى كتاب اختلاف است : 1 - مقصود قرآن است كه تمام وظايف و احتياجات بشر در آن معيّن شده است يا با تفصيل ؟ و يا مجمل و سر بسته گفته شده است و پيغمبر آنها را واضح كرده است و چنان كه در اين جمله گفته شده است : « ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوه وَما نَهاكُمْ عَنْه فَانْتَهُوا » يعنى آنچه پيغمبر براى شما آورد به پذيريد ، و از آنچه جلوگيرتان شد دست برداريد ، پس گفتار پيغمبر دستور اجمالى قرآن است و اين معنى عقيده ى بيشتر مفسّرين و ابو القاسم بلخى است . 2 - حسن بصرى گفته است : مقصود لوح محفوظ است كه روزى و مرگ و آثار حيوانات در آن ضبط است . 3 - ابو مسلم گفته است : مقصود از كتاب اجل و مدّت عمر است كه براى هر موجود اجل و مدّت معيّن شده است . ابو الفتوح نوشته است : طاعنان قرآن گفتند طيران جز بجناح نباشد ، چرا گفت : « بِجَناحَيْه » . گوئيم از اين دو جواب است يكى آنكه تأكيد است ، چنان كه