است و حسن بصرى و دگر مفسّران گفتند : حكم آن منسوخ نيست و آنچه اخبار ما و مذهب اقتضاء مىكند اين است ، و اجماع علماء است بر آنكه سورة المائده به آخر قرآن آمد ، هيچ از او منسوخ نيست رسول صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم در خطبه ى حجّة الوداع گفت : « انّ سورة المائدة من آخر القرآن نزولا فاحلَّوا حلالها و حرّموا حرامها » يعنى مائده آخرين سورت رسيده از قرآن است ، احكام حلال و حرام آن را رعايت كنيد . مجمع : اين دو آيه از مشكلترين آيات قرآن است در اعراب و معنى و حكم ، و اينطور كه من خلاصه كردم در هيچ كتابى بهتر از اين نخواهى يافت ، امام فخر گفته است : مفسّرين اتّفاق دارند كه اعراب و نظم و حكم اين آيه ها بسيار دشوار است ، و واحدى نقل كرده است كه عمر خطاب گفت : احكام اين آيه مشكل - ترين احكام آيات اين سوره است . « قالُوا لا عِلْمَ لَنا إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ » 112 - فخر : كلمه ى « علَّام » با نصب و صداى بالا نيز قرائت شده است و به اين قرائت بايستى اينطور معنى شود تو خودت هستى با آنچه مختصّ به تو است ، يعنى علام الغيوب و همانكه بهر نهانى آگاه است . روح البيان در دنباله ى گفتار پيغمبران « لا عِلْمَ لَنا » اين شعر سعدى را نوشته است : در آن روز كز فعل پرسند و قول اولو العزم را تن بلرزد ز هول به جائى كه دهشت خورند انبيا تو عذر گنه را چه دارى بيا برادر ز كار بدان شرم دار كه در روى نيكان شوى شرمسار سر از جيب غفلت برآور كنون كه فردا نماند بخجلت نگون سخن ما همان ترجمه و نقل از ديگران است .