را دريافته‌اند و از نفاق و تدليس دور شده‌اند . سخن ما : 1 - دلدارى مردم است در هر وقت و براى هر ملت ، كه اگر مشاهده كرديد كسى از همكيشان شما منحرف شد و از راه مستقيم ايمان برگشت و كجروى و بدانديشى پيشه كرد ، شما نگران و دل آزرده نشويد ، كه آفرينش اين جهان بر تنوّع است و تفاوت و تطوّر ، كه هر فردى طورى و هر دسته اى بجورى هستند غير از ديگرى ، پس مطمئن باشيد كه بمقتضاى اصل تطوّر عدّه اى پيدا خواهند شد كه با كمال بصيرت در دين فداكار باشند . 2 - براى رفع اين نگرانى از ارتداد و انحراف با آيت دوّم « إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّه تا آخر » مردم را متوجّه كرده است كه دوست و نگهبان حقيقى داريد و اين گونه اشخاص هستند كه در همه ى حالات به ياد خدا و انجام وظيفه هستند ، و اگر چه در نماز هستند از دستگيرى فقير غافل نيستند ، ولى آيا بالخصوص مقصود علىّ عليه السّلام است يا عموم مسلمين ؟ ميگوئيم : چون اسم شخص معيّن ذكر نشده است و در تمام قرآن آنچه تعريف يا مذّمت شده است عامّ و نامحدود است پس اگر حديث يقينى از فرموده ى معصوم بود ميتوانيم حكم كنيم كه مقصود شخص معيّن است و گر نه هر گونه اظهار عقيده يا از تعصّب است و يا خوش گمانى و حسن ظنّ ، و بعلاوه امروز مقام علىّ در نزد بشر مطَّلع بالاتر از آن است كه بخواهيم با اين استدلالها مقام و خلافت آنحضرت را ثابت كنيم ، البتّه آن روز كه مردم متعصّب و جاهل بودند اين بحثها و گفتگو و استدلال مناسب بوده ولى امروز كه قسمت عمده ى انسان متمدّن جهان طرفدار گفتار و كردار و طرز حكومت و زندگى على ( ع ) هستند ، بسيار ناپسند است كه شخصيّت آنحضرت را از لابلاى گفتگوهاى متعصّبين هشتصد سال پيش مثل امام فخر و معارضين او استخراج كنيم 3 - شايد مطالب دو آيت جلو را تشديد و توضيح مىكند كه از ارتداد چند نفر اندوهناك نباشيد كه دوست شما اين مؤمنين هستند . و اگر شما با اين گونه مردم دوستى بدرستى داشته باشيد بر همه چيره خواهيد بود چون حزب خدا هستيد يعنى طرفدار و وفادار بآدميت و كمال بشرى ، پس با هر وضع و پيش آمد كه رو برو