است لطيف كه چون تورات و انجيل يك باره نازل شده است قرآن بر خلاف آنها طبق مصلحت در مواقع معيّن بتدريج و دفعات متعدّد نازل شده است . ابو مسلم گفته است : بالحقّ يعنى آنچه از اخبار ملَّتهاى پيشين گفته است راست و درست است . يا به اين معنى است كه : وعده ها و تهديدها كه در قرآن است مردم را به راه حقّ و درستى وادار مىكند نه بيهوده گوئى و باطل . طبرى : محمّد بن جعفر بن زبير گفته است : يعنى آنچه مردم در آن اختلاف كرده اند راست و درستش در قرآن نازل شده است . « مُصَدِّقاً » 3 فخر : معنى مصدقا آن است كه كتب اديان سابق را درست دانسته است بر اين معنى اعتراض شده است با اينكه قرآن ناسخ و نابود كننده ى آنها است چه طور آنها را تصديق مىكند ؟ جواب آن است كه اديان آمدن پيغمبر و قرآن را خبر داده - اند كه احكامشان تا وقتى است كه دين محمّد ظاهر شود و آنها را نسخ خواهد كرد بعلاوه كه در توحيد همه يك هدف داشته‌اند و قرآن هم همانها را تصديق كرده است « وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالإِنْجِيلَ » 3 عبده : تورات كلمه اى است عبرانى بمعنى شريعت و ناموس و مجموع اين پنج كتاب است كه مىگويند : موسى آن را نوشته است . ( در جلد اول راجع بتورات مطالبى نوشته شده است ) انجيل كلمه ايست يونانى بمعنى بشارت يا تعليم جديد كه مسيحيها آن را مشتمل بر چهار كتاب ميدانند و اناجيل اربعه مى - نامند ، و سند متّصل و رشته ى تاريخى معيّن ندارند تا معلوم كند چه وقت و چه كسانى آن را نوشته‌اند و در تعيين تاريخ كتابت آن اختلاف زياد دارند ، نقل كرده‌اند كه در سال سى و هفت ميلادى نوشته شده است و بعضى شصت و چهار و ديگرى نود و هشت ميلادى گفته است . « مِنْ قَبْلُ » 4 كلمه ى قبل چون بايستى به كلمه اى اضافه شود آن را اسم شمرده‌اند و باعراب اسم معرب تلفظ ميكنند ، ولى چون اينجا اضافه نشده است و مقطوع الاضافه است مضموم و مبنى بر ضم تلفظ شده است . « وَأَنْزَلَ الْفُرْقانَ » 4 مجمع عبد اللَّه بن سنان از حضرت صادق ( ع ) : فرقان يعنى