همه جا گرفتاريشان با پيمان و عهد خدا و مردم است . ابو الفتوح : اين استثنا منقطع است زيرا اعتصام بعهد خدا با خوارى و ذلَّت مناسب نيست و معنى جمله چنين است : هر كجا باشد و بهر حال كه باشند ذليل و مهين باشند . تفسير نيشابورى : هميشه در خوارى كشتار و اسارت و غارت گرفتار هستند در هر كجا باشند مگر در موقعى كه عهد خدا و مسلمين را دستاويز خود كنند . فخر : يعنى خلاصى ندارند مگر با پيمانى از جانب خدا و مردم . « وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ » 112 ابو الفتوح : گفته‌اند مقصود از كلمه ى ناس پيغمبر ( ص ) است و نايبان او . مجمع : مقصود از حبل من النّاس قرار داد و شرايط ذمّه است و امان خطَّ . فخر : بعضى گفته‌اند : حبل اللَّه اسلام است و حبل النّاس قرار داد ذمّت و امان است ، و بعضى گفته‌اند : هر دو بمعنى عهد و امان است چون عهد مسلمين باذن خداوند است پس هر دو از يك مبدأ است . ولى بهتر اين معنى است : امان و پيمان با ذمّى يك قسمت گرفتن جزيه است كه در دين معيّن شده است آن حبل اللَّه است و پيمان خدا ، و پيمان مردم همان است كه بمقتضاى وقت واگذار براى امام شده است و آنچه مصلحت بداند با آنها تعهّد و پيمان برقرار مىكند . « وَباؤُ بِغَضَبٍ » 112 اين كلمه در قرآن بىمركز و كرسى همزه به اين شكل ( باؤا ) نوشته شده است ، ولى براى اينكه دو حرف همزه و واو جمع نمودار شود با مركز نوشتيم و در قرآن چاپ تركيه و مصر و تفسير عبده جلو واو الف نوشته نشده است و در پاورقى اين تفسير نوشته است : در نسخه امام الف نوشته نبوده است . طبرى : معنى اين جمله چنين است : خشم خدا را بر خود هموار كردند و با استحقاق به آن برگشتند . ابو الفتوح نوشته : باز آمدند بخشم خداى ، و اين عبارت است از آن كه مستحقّ