ابو الفتوح : چون اين آيه نازل شد . پيغمبر خمس اموال كه عبد اللَّه بن جحش آورده بود بيرون كرد و بقيّه را ميان ياران عبد اللَّه قسمت كرد و اين اوّل خمسى بود كه در اسلام برداشته و پرداخته شد . * ( وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ ) * - 216 فخر : ممكن است كلمه‌ى مسجد مربوط بضمير « به » باشد و اينجور معنى مىشود : اينكارها كفر به خدا و مسجد الحرام است و مقصود از كفر به مسجد انكار فضيلت آن است و ترك عبادت در آن و ممكن است مربوط به « سَبِيلِ اللَّه » باشد و اينطور معنى بشود : و جلوگيرى از ورود به مسجد الحرام است و بيرون كردن مردم از آن ، چنان كه ما معنى كرديم . * ( وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ ) * - 216 فخر : اكثر مفسّرين فتنه را كفر معنى كرده‌اند ولى بهتر آن است كه مقصود آزار آنها باشد براى آزمايش ثبات و مقاومتشان در دين . ابو السعود : يعنى آنچه كفّار اقدام كردند كه شرك به خدا و جلوگيرى از اسلام و اخراج مردم باشد . فخر : چون اين آيه نازل شد عبد اللَّه بن جحش به مسلمانان مكّه نوشت : اگر كافران شما را سرزنش كنند كه در ماه حرام جنگ كرديد و مرتكب گناه شديد شما هم آنها را سرزنش كنيد بكفر و بيرون كردن پيغمبر و آزار مسلمين و منع مسلمانان از مسجد الحرام . عبده در معنى « فتنه » : مشركين آنها را گمراه ميكردند و بوسائلى جلوگيرى از دين مىنمودند از قبيل ايجاد ترديد در دلها و آزار آنها چنان كه عمّار را داغ ميكردند كه ردّ آن مثل لكه‌ى پيسى نمودار ميشد و « ياسر » پدرش را چندان آزار كردند كه مرد و مادرش « سميّه » را آزارهاى گوناگون ميكردند و ابو جهل با اسلحه بآلت شرم او زد تا مرد و در هنگام آزار ، به زبان او را مىآزرد و مىگفت تو عاشق جمال محمّد شده‌اى و