هوشيارى زان جهان است و چو آن غالب آيد نيست گردد اين جهان هوشيارى آفتاب و حرص يخ هوشيارى آب و اين عالم و سخ « 1 » * ( أَرِنا مَناسِكَنا ) * - 128 اين جمله را مفسّرين معنى كرده‌اند : اعمال حجّ را بما ياد بده . مجمع : ابن كثير « ارنا » با سكون را خوانده است . * ( وَتُبْ عَلَيْنا ) * - 128 غزالى : در كتاب توبه‌ى احياء العلوم مجلَّد اوّل : توبه‌ى حقيقى از سه چيز پى در پى فراهم مىشود : توبه‌ى علمى و توبه‌ى حالتى و توبه‌ى عملى كه اوّل وسيله است براى پيدايش دوّم و دوّم وسيله است براى سوّم و ما مطلب او را اين جور بيان مىكنيم : 1 - توبه‌ى علمى : يعنى توجّه و علم آدمى ببزرگى گناه كه پرده‌ايست ميان او و آفريننده‌اش و جلوگير او است از رسيدن بمقام انسانيّت . 2 - توبه‌ى حالتى : يعنى چون اين توجّه و فكر در دل جايگزين شد آسايش از او سلب مىشود كه هميشه در انديشه‌ى دوست است و از دورى او دردمند است و بر آنچه خود كرده است و موجب اين دورى شده پشيمان است اين دردمندى و پشيمانى حالت توبه و بازگشت آدمى است از راه كج به راه راست . 3 - توبه‌ى عملى : چون چنين حالتى در شخص پيدا شد در وجود او تأثير مىكند كه موجب اراده در دل مىشود و عمل در اعضاء بدن پس آن حالت پشيمانى و ناراحتى او را بفكر اصلاح كار خود مىاندازد و اقدام به عمل مىكند كه جبران گذشته اوست و خوددارى در آينده كه قسمتى هم از اين مطالب در توبه‌ى آدم آيت 37 گفتيم . * ( إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ) * - 128 روح البيان : توبه آن است كه در قلب حالت توبه و بازگشت از گناه ايجاد

--> ( 1 ) وسخ چرك و كثافت .