بيرونم كردى ؟ جواب شنيد براى شومى نافرمانيت گفت اگر توبه كنم و بندگى من را بر ميگردانى ؟ جواب شنيد بلى اين است آن كلمات و گفته‌اند : آن كلمات كه آدم از خداى خود فراگرفت حروف الف با بود كه وسيله‌ى فهم همه‌ى علوم است و سعيد جبير گفت : آيت ( رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا ) بوده . * ( فَتابَ عَلَيْه ) * 37 - احياء العلوم غزالى ج 4 ص 2 . توبه بسه وسيله فراهم مىشود . اوّل علم دوّم حال و سوّم عمل زيرا انسان اوّل عالم مىشود بزيان گناه كه پرده‌اى است ميان او و كمالات مادّى و معنوى او و چون اين علم تقويت شد و موجب تحريك او شد توليد تأسف و حزن مىكند و پشيمان مىشود اين مرتبه‌ى دوّم است و حال پشيمانى است كه وادار مىكند از گناه دست بردارد و عازم شود به خوددارى در آينده و تلافى گذشته كه خود مرتبه‌ى سوّم است و دوران عمل . فخر : ذو النون مصرى گفته است : توبه شش معنى ميفهماند 1 - پشيمانى بر گذشته 2 - آهنگ ترك در آينده 3 - انجام واجبات از دست داده 4 - جبران ستمهائى كه بمال و آبروى مردم روا داشته 5 - ذوب گوشت و خون مولود از حرام 6 - چشاندن تلخى طاعات همانطور كه شيرينى معصيت را چشيده است و روايت است كه از علىّ عليه السلام پرسيدند چى است تكليف آنكه چند بار توبه كرد و توبه شكست ؟ فرمود : چندان توبه كند كه شيطان را خسته كند . كه او گويد : نيروى مقاومت با چنين انسان را ندارم و ديگر گولش نزند . روح البيان : مثنوى گفته است : مركب توبه عجايب مركب است بر فلك تازد بيك لحظه ز پست عرش لرزد از انين المذنبين چون بر آرد از پشيمانى انين فى ظلال : داستان درخت ممنوع ، وسوسه‌ى شيطان ، فراموشى سفارش ، نافرمانى ، پشيمانى ، توبه ، جملگى تجربه‌اى است چندين بار مكرّر و نو شده كه خداوند آدمى را