حسن بن محمد بن حسن قمى ( مترجم : قمي )
59
تاريخ قم ( فارسي )
چهل و سه ديه ، كوزدر با مزارع چهل و چهار ديه ، دور آخر با مزارع بيست و هشت ديه [ 1 ] اما آن ديهها كه از شهرهاى ديگر كه بنزديك قماند و با قم اضافت كردهاند ايناند : از ناحيت همدان رستاق كوزدر با وادى عمّار ، رستاق طبرش داخل و خارج ، رستاق فراهان ، و از ناحيت روذه كه از جملهء نواحى همدانست نى و چهار تخت آباد [ 2 ] و غير آن و از ناحيت رى رستاق خوى و از ناحيت اصفهان بجز از نوبت اوّل رستاق قاسان رستاق وراردهار رستاق اصفهان و پس از مدّتى هر چه از تيمرتين با حوز خود گرفته بودند باصفهان نقل كردند و از بعضى ثقات روايتست كه ضيعتهايى كه عرب از همدان با قم نقل كردهاند بابتياع شرعى از سلمة بن سلمة همدانى و غير او بديشان منتقل شده بوده و آنچ از ناحيت اصفهان با حوزهء خود گرفتند از اربابان و خداوندان آن بدفعات خريده بودند و گويند كه بيشترين اين ديهها محوزه بقوّت و شجاعت مالك شدند بسبب آنك همه يك دل و يك زبان بودند و مجتمع و متّفق و الله اعلم . و برقى در كتاب خود آورده است كه چون عرب بقم نزول كردند زمين ديهها فرا ميگرفتند و بر آن بنا مينهادند و عمارت ميكردند و عشر آن بديوان ميرسانيدند و همچنين برقى آورده است كه مجموع ضيعتها كه عرب را بقم بود همه نو و اسلامى بودند و عرب اشعرى آن را بنا كردند و استحياى آن نمودند و كاريزها بيرون آوردند و برزيگران را بدان فرستادند بعضى در اصل ديه وضعيت نبوده و ايشان بابتدا آن را بنا كردهاند و بعضى در ايّام القديم بودهاند و خراب شده ايشان ديگر باره آن را عمارت كردهاند و آن دويست و پنجاه ديه و مزرعه و حيزى ديگرست از آن جمله سعد آباد سعد بن مالك بن احوص آن را بنا كرده است و آن جوى كه به دو مشهورست و آن را سعد آباد ميگويند در يك شب بدان روانه كرد ، مالكاباد [ 3 ] سراجه مالك بن احوص آن را بنا كرده است و بنام خود آن را نام نهاد و به دو منسوبست ، شعيباباد شعيب بن عبد الله بن سعد آن را بنا كرده است و نهر [ 4 ] آن را استحداث كرد و كاريز آن بيرون آورده و بنام خود بنا نهاد ، يعلى آباد يعلى بن حماد بنا كرده است و كاريز آن بيرون آورده و آن را بنام خود نام كرده ، حمزآباد آن را حمزة بن اليسع
--> [ 1 ] مجموع 852 ديه و 19 رستاق مىشود ، [ 2 ] - خ ، ل : چهار تخت باد ، [ 3 ] - خ ، ل : مالك آباد ، [ 4 ] - خ ، ل : شهر ،