باب دوّم در ياد كردن مساحتهاى واقعه بقم و ذكر مالهايى كه وضع كرده‌اند بر آن و ذكر ارتفاع آن و ذكر مبلغ خراج بقم بر وجه مساحت و اعتماد بر آن و نامهاى ارتفاع ضيعتهاى آن و ذكر اختلاف انواع خراج بقم تا آنگاه كه شيخ ابو الحسن عبّاد بن عبّاس رحمه الله در سنهء خمس و ثلثين و ثلثمائة [ 1 ] هجريه مقرّر گردانيده و ذكر نجوم و دفعات مال خراج و رسمها و خراج آن و رسوم صدقه بقم و ذكر آنچ در امر خراج آمده است در روزگار عجم و در زمان اسلام و ذكر وجوه اموال و احكام زمينها و اين باب مشتملست بر پنج فصل : فصل اول در ذكر مساحتهاى واقعه بقم و اوقات آن و ذكر آن كسانى كه متولى و مباشر مساحت بوده‌اند از عمّال و غير عمّال بر اختلاف روايات ، بحقيقت و درستى كه بقم چند نوبت كوره قم مساحت كرده‌اند و هر عاملى كه آمده است قم را مساحت كرده و پيموده مگر بعضى كه اعتماد بر مساحت ديگران كرده‌اند و اين مساحتها بعضى آنند كه تمام شده‌اند و بعضى نا تمام مانده و آنچ مساحتها كه تواريخ بذكر آن ناطقاند و راويان از اهل قم و غيره روايت كرده‌اند هشت مساحت است اوّل مساحت حمزة بن اليسع اشعريست و اين مساحت در سنهء تسع و ثمانين و مائه [ 2 ] هجريه بوده و آنچنان بود كه حمزه درين سال قصد هرون الرشيد كرد و بنزديك او رفت و از وى درخواه كرد كه مال قم از اصفهان جدا گرداند رشيد سخن او را اجابت كرد و ملتمس او را مبذول داشت و از وى قبول كرد و عاملى را با وى بفرستاد تا ضيعتهاى قم را به پيمايد و گزى كه آن را رشيديه خوانند و بدان معروف و مشهورست به دو داد حمزه با قم معاودت نمود و قم را مساحت كرد و به پيمود و گويند كه درين سال مساحت واقع نشد و حمزه بر آنچ دستور خراج اصفهان از خراج قم ناطق بود اختصار كرد و مال

--> [ 1 ] 335 هجرى قمرى ، [ 2 ] 189 هجري ،