واز ترس آتشش عبادت نمى كرد ، بلكه به جهت اهليت أو براي عبادت به بندگيش قيام مى كرد . ( 1 ) پيغمبر اسلام همچنان كه خود فرمود : " انا أديب الله وعلى أديبى " ( 2 ) بشريت را به تربيت چنين انساني به كمال آدميت رساند كه صلابت ميدان نبرد را - كه تاريخ مانند آن صلابت را نديده - با رقت قلبي كه چهره ء افسرده ء يتيمى أشك أو را جارى ونالهء جگر سوز أو را بلند مى كند به هم آميخته ، وأو را به آزادگى وحريتى رسانده كه از قيد تمام مصالح ومنافع محدود دنيوي ونامحدود اخروى رسته ، وتنها رشتهء عبوديت وبندگى خداوند عالم را ، آن هم نه براي سود خود ، بلكه براي اهليت أو به گردن انداخته ، وبين حريت وعبوديتى جمع كرده كه مقصد نهايى از خلقت انسان وجهان است ، چنان رضا وغضب خود را در رضا وغضب خالق خويش فانى كرده كه خوابيدن به جاى رسول خدا ( صلى الله عليه وآله وسلم ) در ليلة المبيت ( 3 ) وضربت بهتر از عبادت ثقلين در روز خندق ( 4 ) گواه آن است . آرى باغبانى كه در شوره زار جزيرة العرب در ظرف چند سال محدود با آن همه ابتلا چنان أمتي به وجود آورد وچنين شاه ميوه اى از درخت آدميت به دنيا نشان داد ، مى تواند بگويد : من بزرگترين باغبان بوستان انسانيتم . آيا عقل وانصاف ايجاب نمى كند - با صرف نظر از معجزاتى كه در اين مقدمه مجال ذكر آنها نيست - فقط با اين نمونهء علمي وعملي كه مختصرى از آن ذكر شد ، انسان وارستهء از تعصب وهوى ايمان بياورد كه چنين آيينى مى تواند بشريت را به منتها درجهء كمال برساند ؟ ! وآيا آنچه عقل وفطرت آدمي از دين از جهت علمي وعملي انتظار دارد در اين دين وآيين نيست ؟ ! آيا برتر وبالاتر از اين تعليم وتربيت براي پرورش انسان از نظر شخصي واجتماعي تعليم وتربيتى هست ؟ !

--> 1 . عوالي اللئالي ، جلد 1 ، صفحهء 404 . 2 . بحار الأنوار ، جلد 16 ، صفحهء 231 ( من أدب شده ء خدايم وعلى أدب شده ء من ) 3 . بحار الأنوار ، جلد 36 ، صفحهء 40 . 4 . بحار الأنوار ، جلد 39 ، صفحهء 2 .