و انتقال آن به مكان ديگر بدون تحقق نبش قبر باشد و اگر در اثناء كار ، جسدى آشكار شود واجب است به مكان ديگرى انتقال يابد و در آنجا دفن شود . س 2112 : زمينى در كنار يكى از قبرستانها وجود دارد كه هيچ اثرى از قبر در آن ديده نمىشود و احتمال دارد كه يك قبرستان قديمى باشد ، آيا تصرّف در اين زمين و ساختمان سازى در آن براى فعاليتهاى اجتماعى جايز است ؟ ج : اگر احراز شود آن زمين ، جزئى از قبرستان عمومى موقوفه براى دفن اموات است و يا از نظر عرف حريم آن محسوب شود حكم قبرستان را دارد و تصرّف در آن جايز نيست . س 2113 : آيا جايز است انسان در دوران حيات خود قبرى را به قصد تملك بخرد ؟ ج : اگر مكان قبر ، ملك شرعى ديگرى باشد خريدن آن اشكال ندارد ولى اگر جزئى از زمينى باشد كه وقف براى دفن اموات مؤمنين است ، خريد و نگهدارى آن براى خود انسان ، چون بطور قهرى مستلزم منع ديگران از تصرّف در آن براى دفن اموات است ، صحيح نيست . س 2114 : اگر ايجاد پياده رو در يكى از خيابانها متوقف بر تخريب تعدادى از قبور مؤمنينى باشد كه قبل از بيست سال پيش در قبرستان مجاور خيابان عمومى دفن شده‌اند ، آيا اين كار جايز است ؟ ج : اگر قبرستان مذكور وقف نباشد تبديل قبور به عنوان محلّ عبور افراد پياده تا زمانى كه مستلزم نبش قبور مسلمانان و هتك حرمت آنها نباشد ، اشكال ندارد . س 2115 : قبرستان متروكى در وسط شهر وجود دارد كه وقفيت آن معلوم نيست ، آيا ساخت مسجد در آن جايز است ؟ ج : اگر قبرستان مذكور زمين وقفى و ملك خصوصى كسى نبوده و همچنين از مكانهاى عمومى و مورد نياز و استفاده اهالى در مناسبتها نيز نباشد و ساخت مسجد هم در آن موجب هتك يا نبش قبرهاى مسلمانان نشود ، اشكال ندارد . س 2116 : قطعه زمينى وجود دارد كه تقريباً از صد سال پيش تا كنون قبرستان عمومى بوده و چند سال پيش در عمليات حفارى چند قبر در آن مشاهده شده و بعد از عمليات حفارى و بردن خاكها بعضى از قبرها آشكار شده‌اند و استخوان هم در داخل آن ديده شده ، آيا جايز است شهردارى اين زمين را بفروشد ؟ ج : اگر قبرستان مزبور وقف باشد ، خريد و فروش آن جايز نيست و به هر حال اگر عمليات حفارى موجب نبش قبور شود ، آن هم حرام است . س 2117 : وزارت آموزش و پرورش قسمتى از يك قبرستان نسبتاً قديمى را بدون كسب موافقت اهالى ، براى ساخت مدرسه ، تصرّف كرده و مدرسه‌اى را در آن ساخته است كه دانشآموزان در آن نماز مىخوانند ، اين كار چه حكمى دارد ؟ ج : تا زمانى كه دليل معتبرى بر اينكه زمين مدرسه براى دفن اموات وقف شده ، اقامه نشده است و از مكانهاى عمومى و مورد نياز شهر براى دفن اموات و غيره و همچنين ملك خصوصى كسى نباشد ، استفاده از آن براى مدرسه و خواندن نماز در آن با مراعات ضوابط و مقرّرات قانونى اشكال ندارد .