رجوع به صفحه ( 460 ) شود . و اين كلام اشاره برد ابى حنيفه است . و بعض علما صفات ديگر شرط كردند مثل آن كه كور يا كر نباشد و امى نباشد يعنى خواندن و نوشتن بداند و اين شرط در عهد ما نيز بديهى است زيرا كه فقيه شدن بىآن كه بتواند بخواند و بنويسد معقول نيست و در عهد پيغمبر صلى الله عليه و آله ممكن بود و بعضى گويند از جمله در شرح تهذيب علامه ره قاضى بايد در هر جا افضل باشد و اين قول صحيح و موجه است زيرا كه در هر جا احتمال اختلاف فتوى رود متابعت اعلم بايد كرد و حكم و فتوى از اين جهت فرق ندارند و در روايت عمر بن حنظله اشاره به آن هست . مراد با علم در اينجا اعلم در ميانه فقهائى است كه حضور و مرافعه و گواه آوردن نزد آنها ممكن باشد در يك شهر يا ده نه اعلم مطلق در همه علماى شيعه چون رسيدگى يك تن به همه دعاوى مردم جهان ممكن نيست بلكه استفتا و تقليد همه مردم در اصول كلى احكام از يك مجتهد در عهد ما از اين جهت ممكن شده است كه صنعت چاپ و وسائل ارتباط اختراع گرديده در زمان سابق استفتاى همه شيعيان از يك تن مقدور نبود همچنين رسيدگى يك تن به وظايف قضاة در همه بلاد شيعه مانند قيم صغار و امثال آن غير ممكن است حتى در عصر ما و نظر قاضى در اين امور صرف تشريف نيست بلكه اشراف است چنان كه در صفحه ( 443 ) در وكالت گذشت . عامه مردم معتقدند مجتهد كسى است كه همه علوم شرعى را بداند