برادر خود موفق را ، و ايشان هر دو در حال حيات او در گذشتند . معتمد برادرزادهء خود ، احمد بن موفق را ولى عهد كرد ، و معتضد باللَّه لقب كرد . . . » ص 1285 ، س 4 : طبرى سالهاى خلافت معتمد را بيست و سه سال و شش روز مىداند . سال در گذشت او : يازده روز مانده از رجب سال دويست و هفتاد و نه بود . ر . ك : تاريخ طبرى ، ج 13 ، ص 2133 ، ترجمهء مروج الذهب ، ج 2 ، ص 625 . « پس شبى در آن مستى بمرد ، و گويند بسيار خورده بود به فجا بمرد . » ( مجمل التواريخ و القصص ، ص 366 ) عبيد الله بن يحيى خاقان ، وزير معتمد بود كه به سال دويست و شصت و سه درگذشت ، و موفّق پياده او را تشييع كرد و بر او نماز خواند . ( الكامل ، ج 7 ، ص 310 ) . معتمد را چندين وزير و كاتب بود كه در مجمل التواريخ و القصص ( ص 366 ) و تجارب السّلف ( صص 94 - 191 ) نامهاى آنان آمده است : ابو محمّد الحسن بن مخلد ، ابو بكر احمد بن صالح بن شيرزاد ، ابو الصّقر اسماعيل بن بلبل ، ابو ايوب عبيد الله بن سليمان بن وهب و . . . نيز ر . ك : آثار الوزراء ، صص 13 - 102 . ص 1285 ، س 8 : نقش انگشترى : المعتمد على الله ، گوياى درستى اين صورت است كه بايد در عنوان جاىگزين مىكردم . ص 1285 ، س 11 : ابو العبّاس احمد بن ابى احمد طلحة بن المتوكّل ، معتضد باللَّه ، « يازدهم است از عبّاس ، و شانزدهم خليفه . بعد از عمّ به خلافت نشست . كامل عقل و عالم و عالى همت و صاحب تجربه بود ، و از غايت كاردانى او را سفّاح دوم خواندند . . . » ( تاريخ گزيده ، صص 34 - 333 ) . نام مادر معتضد در نسخه هاى ما « طرار » بود كه اصلاح شد به : ضرار روميه . ر . ك : مجمل التواريخ و القصص ، ص 370 ، الكامل ، ج 7 ، ص 514 ، ترجمهء مروج الذهب ، ج 2 ، ص 627 . « فى هذه السنة - 289 - فى ربيع الآخر . توفّى المعتضد باللَّه ابو العبّاس احمد بن الموفّق بن المتوكّل ليلة الاثنين لثمان بقين منه ، و كان مولده فى ذى الحجّة من سنة اثنتين و اربعين و مائتين » . ( الكامل ، ج 7 ، ص 513 ، و نيز مروج الذهب ، ص 627 ) . « ده سال و دو ماه و بيست و هفت روز خلافت كرد » . صاحب مجمل التواريخ و القصص مىگويد ( ص 367 ) :