* ( « حَتَّى إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ أَضْعَفُ ناصِراً وَأَقَلُّ عَدَداً » ) * كلمه « حتى » دلالت دارد بر معنايى كه مدخول حتى غايت آن معناست ، و از مدخول حتى يعنى جمله * ( « إِذا رَأَوْا . . . » ) * به دست مىآيد كه مشركين در صدد استضعاف رسول خدا ( ص ) بودند ، و ياوران آن جناب - يعنى مؤمنين - را ضعيف مىشمردند ، و عدد آنها را اندك مىدانستند ، پس اين كلام دلالت دارد بر معنايى كه از كلام حذف شده ، و كلام غايت آن را بيان مىكند ، مثلا چنين بوده كه « كفار همواره تو را استضعاف مىكردند و يارانت را ضعيف و اندك مىشمردند و مىشمردند ، تا اينكه عذاب خدا را ديدند . . . » . و منظور از جمله « آنچه وعده داده شده‌اند » آتش جهنم است ، چون عذاب موعود در آيه همان است ، و آيه شريفه جزو كلام خداى تعالى و خطابى است كه به رسول گرامى خود كرده ، و اگر جزو كلام رسول ( ص ) بود ، با در نظر گرفتن اينكه در اول آيه فرمود : « قل - بگو » بايد فرموده باشد « حتى اذا رأيتم ما توعدون فستعلمون . . . - تا روزى كه شما مشركين وعده خدا را ببينيد آن وقت مىفهميد . . . » . * ( « قُلْ إِنْ أَدْرِي أَ قَرِيبٌ ما تُوعَدُونَ أَمْ يَجْعَلُ لَه رَبِّي أَمَداً » ) * كلمه « امد » به معناى غايت است ، و آيه شريفه به منزله پيشگيرى از يك توهمى است كه حال مشركين اقتضاى آن را دارد ، گويا وقتى تهديد را شنيده‌اند پرسيده‌اند : اين تهديد چه روزى به وقوع مىپيوندد ؟ در پاسخ به ايشان فرموده : بگو من نمىدانم نزديك است يا دور . . . * ( « عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِه أَحَداً » ) * يعنى احدى را بر غيب خود اظهار نمىكند ، و اظهار كسى بر هر چيز به معناى آن است كه او را در رسيدن به آن چيز كمك كنى و او را بر آن مسلط سازى . مىفرمايد : من كسى را براى احاطه به غيب خودم كمك نمىكنم ، و بر غيب خود مسلط نمىسازم . و كلمه « عالم الغيب » خبرى است براى مبتدايى كه حذف شده ، و تقدير كلام هو عالم الغيب است ، و مفاد كلمه به كمك سياق اين است كه مىخواهد بفهماند علم غيب مختص به خداى تعالى است ، و علم او ظاهر و باطن سراسر عالم را فرا گرفته ، و به همين جهت براى نوبت دوم غيب را به خودش نسبت داد و فرمود : كسى را بر غيب خود مسلط نمىكند ، و نفرمود : « كسى را بر آن مسلط نمىكند » تا اختصاص را برساند ، و گر نه نمىرسانيد . و معناى آيه اين است كه : خداى تعالى عالم به تمامى غيبها است ، آن هم به علمى كه اختصاص به خودش دارد ، پس هيچ كس از مردم را به غيب خود كه مختص به