براى آن عذاب داشته باشد ، از ناحيه غير خدا نيست . البته احتمال هم دارد كه متعلق به كلمه عذاب باشد ، و فرموده باشد : « عذابى از ناحيه خداى ذى المعارج » . و كلمه « معارج » جمع « معرج » است كه مفسرين آن را به آلت صعود يعنى نردبان معنا و به مقامات ملكوت كه فرشتگان هنگام مراجعه به خداى سبحان به آن عروج مىكنند تفسير كرده‌اند « 1 » . جمله بعد هم كه مىفرمايد : * ( « تَعْرُجُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْه فِي يَوْمٍ . . . » ) * معارج را به همين معنا تفسير كرده ، پس خداى سبحان معارجى از ملكوت و مقاماتى از پايين به بالا دارد كه هر مقام بالاتر ، از مقام پايينتر خود شريفتر است ، و ملائكه و روح هر يك بر حسب قربى كه به خدا دارند در آن مقامات بالا مىروند ، و اين مقامات حقايقى ملكوتى هستند ، نه چون مقامات دنيا وهمى و اعتبارى . بعضى « 2 » از مفسرين گفته‌اند : مراد از معارج ، درجاتى است كه اعتقادات حقه و اعمال صالحه به حسب اختلاف ارزشهايش بدان مقامات بالا مىروند ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « إِلَيْه يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُه » « 3 » ، و نيز فرموده : « وَلكِنْ يَنالُه التَّقْوى مِنْكُمْ » « 4 » . بعضى « 5 » ديگر گفته‌اند : مراد از معارج ، مقامات قربى است كه مؤمنين ، با ايمان و عمل صالح خود به آن مقامات ارتقا مىيابند ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّه وَاللَّه بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ » « 6 » ، و نيز فرموده : « لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَمَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ » « 7 » ، و نيز فرموده : « رَفِيعُ الدَّرَجاتِ ذُو الْعَرْشِ » « 8 » . و ليكن حق مطلب آن است كه برگشت دو وجه اخير به همان وجه اول است ، و درجات ياد شده همانطور كه گفتيم واقعيتهاى خارجى هستند ، نه چون مقامات دنيايى كه

--> ( 1 ) تفسير فخر رازى ، ج 30 ، ص 122 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 29 ، ص 56 . ( 3 ) عقايد حقه كه موجودات پاك خدايند به سوى او بالا مىروند ، و عمل صالح در بالا رفتن آنها كمك مىكنند . سوره فاطر ، آيه 10 . ( 4 ) ( گوشت و خون قربانيها به خدا نمىرسد ) ليكن تقواى شماست كه به او مىرسد . سوره حج ، آيه 37 . ( 5 ) روح المعانى ، ج 29 ، ص 56 . ( 6 ) مؤمنين نزد خدا درجاتى هستند و خدا بدانچه مىكنيد دانا است . سوره آل عمران ، آيه 163 . ( 7 ) ايشان نزد پروردگارشان درجات و مغفرت و رزقى كريم دارند . سوره انفال ، آيه 4 . ( 8 ) خداى تعالى رفيع الدرجات و صاحب عرش است . سوره مؤمن ، آيه 15 .