طايفه اى از يمن ، و سپس قبيله بنى حنيفه بودند ، و آن گاه در همه عرب شايع گرديد . و بعيد نيست مراد از « پناهنده شدن به جن » اين باشد كه براى رسيدن به مقاصدشان به كاهنى مراجعه نموده ، از او بخواهند جن را به كمك دعوت كند ، و اينكه گفته‌اند « 1 » : رسم بوده هر گاه از اذيت و مضرت جن مىترسيدند ، به مردانى از انس مراجعه مىكردند ، به همين معنا برگشت مىكند . بنا بر اين ، ضمير اولى از دو ضمير در « فزادوهم » به رجالى از انس ، و دومى به رجالى از جن بر مىگردد ، و معناى جمله اين است كه رجال جن گناه رجال انس و طغيان و يا ذلت و ترس آنان را زيادتر كردند . * ( « وَأَنَّهُمْ ظَنُّوا كَما ظَنَنْتُمْ أَنْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّه أَحَداً » ) * ضمير « انهم » به رجالى از انس بر مىگردد و خطاب در « ظننتم » متوجه قوم جنى ايشان است ، و مراد از « بعث » ، بعث رسول به رسالت است ، كه مشركين منكر آنند . بعضى گفته‌اند : مراد از بعث زنده كردن مردگان است ، ولى سياق آيات معناى اول را تاييد مىكند . و از بعضى « 2 » نقل شده كه گفته‌اند : اين آيه و آيه قبلش اصلا جزو كلام جنىها نيست ، بلكه كلام خداى تعالى است كه در وسط آيات حاكى كلام جنيان به عنوان جمله معترضه قرار گرفته ، بنا بر اين نظريه ، ضمير « انهم » به جنيان بر مىگردد ، و خطاب در « ظننتم » به مردم است ، ولى اين نظريه از سياق آيات به دور است . * ( « وَأَنَّا لَمَسْنَا السَّماءَ فَوَجَدْناها مُلِئَتْ حَرَساً شَدِيداً وَشُهُباً » ) * « لمس سماء » به معناى نزديك شدن به آسمان به وسيله صعود بدان است ، و كلمه « حرس » - به طورى كه گفته‌اند « 3 » - اسم جمع كلمه حارس است ، و به همين جهت با صفت مفرد توصيف شده ، و مراد از « حرس شديد » ، نگهبانان قدرتمندى است كه نمىگذارند شيطانها در آسمانها استراق سمع كنند ، و به همين جهت دنبالش فرمود : « و شهبا » ، كه منظور از شهابها سلاح آن نگهبانان است . * ( « وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْها مَقاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الآنَ يَجِدْ لَه شِهاباً رَصَداً » ) * از صدر اين آيه اگر منضم با آيه قبلى در نظر گرفته شود اين معنا استفاده مىشود : پر شدن آسمان از حارسان شديد اخيرا پيش آمده ، و قبلا چنين نبوده ، بلكه جنيان آزادانه به

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 369 . ( 2 ) تفسير فخر رازى ، ج 30 ، ص 156 . ( 3 ) تفسير قرطبى ، ج 19 ، ص 11 .