* ( « ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ » ) * از ظاهر سياق بر مىآيد كه خطاب « باز خواست مىشويد » و همچنين خطابهاى قبلى « الهيكم » ، « زرتم » ، « تعلمون » و « ترون » همه به عموم مردم است ، بدان جهت كه در بين آنان كسانى هستند كه سرگرم به نعمتهاى پروردگار خود شده ، از خود پروردگار بىخبر ماندند ، تكاثر در نعمت از ياد صاحبان نعمت بىخبرشان كرده ، آرى توبيخ و تهديد اين سوره به ظاهر متوجه طايفه خاصى نيست ، بلكه متوجه عموم مردم است ، ولى در واقع متوجه طايفه خاصى از ايشان است ، و آن همان كسانى است كه تكاثر از خدا بىخبرشان كرده . و همچنين از ظاهر سياق بر مىآيد كه مراد از « نعيم » ، مطلق نعمتها است ، يعنى هر چيزى كه كلمه « نعمت » بر آن صادق باشد ، پس هر انسانى از هر نعمتى كه خدا به او داده بازخواست خواهد شد . براى اينكه نعمت - يعنى هر چيزى كه سازگار با زندگى و كمال منعم عليه است ، و به نوعى خير و منفعت او را تضمين مىكند - وقتى نعمت مىشود كه در موردى استعمالش كند كه اين استعمال سعادتى براى او باشد ، و از آن سعادت سود ببرد ، اما اگر در خلاف آن به كار ببرد ، مثلا نعمت آب را در سوراخ گوش خود بريزد ديگر نعمت نيست چون آب سازگار با گوش نيست ، هر چند كه خودش فى نفسه نعمت است . و خداى تعالى انسان را آفريده ، و غايت و هدف نهايى از خلقتش را كه همان سعادت او و منتهى درجه كمال او است تقرب عبودى به درگاه خود قرار داده ، هم چنان كه خودش فرمود : « وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ » « 1 » ، و اين تقرب عبودى همان ولايت الهى نسبت به بنده اش مىباشد ، و خداى سبحان تمامى آنچه مايه سعادت او است و از آن در سلوكش به سوى غايتى كه براى آتش خلق كرده منتفع مىشود ، و آن عبارت است از همه نعمتهاى ظاهرى و باطنى كه در اختيار او نهاده . پس استعمال اين نعمتها به طريق خداپسندانه كه انسان را به غايت مطلوبش برساند همان طريقى است كه آدمى را به غايت و هدف از خلقتش كه همان اطاعت است مىرساند ، و استعمال آنها به طور دلخواه و بدون در نظر گرفتن اينكه اين نعمتها وسيله‌اند نه هدف ، گمراهى و بريدن از هدف است ، و اين خود معصيت است ، چون خداى سبحان به قضايى رد و تبديل ناپذير حكم كرده كه انسان به سويش برگردد تا از عملش بازخواست نموده ،

--> ( 1 ) من جن و انس را نيافريدم مگر اينكه عبادتم كنند . سوره ذاريات ، آيه 56 .