* ( « يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِيُرَوْا أَعْمالَهُمْ » ) * كلمه « صدور » كه فعل « يصدر » از آن مشتق شده به معناى برگشتن شتر از لب آب بعد از رفتنش بدانجا است . و كلمه « أشتات » مانند كلمه « شتى » جمع شتيت است ، كه به معناى متفرق است . و آيه شريفه جواب دوم است براى كلمه « اذا » ، بعد از جواب اول يعنى آيه * ( « يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها » ) * . و مراد از « صادر شدن مردم در قيامت با حالت تفرقه » ، برگشتن آنان از موقف حساب به سوى منزلهاشان كه يا بهشت است و يا آتش مىباشد ، در آن روز اهل سعادت و رستگارى از اهل شقاوت و هلاكت متمايز مىشوند ، تا اعمال خود را ببينند ، جزاى اعمالشان را نشانشان دهند ، آن هم نه از دور ، بلكه داخل در آن جزايشان كنند ، و يا به اينكه خود اعمالشان را بنا بر تجسم اعمال به ايشان نشان دهند . و بعضى « 1 » از مفسرين گفته‌اند : مراد از صدور مردم ، بيرون شدنشان از قبور به سوى موقف حساب است ، و منظور از متفرق بودنشان ، متمايز بودن آنان از نظر سيما است ، بعضى با روى سفيد ، و برخى با روى سياه بيرون مىآيند ، بعضى با حالت امنيت ، برخى با حالت فزع ، و همچنين تمايزهاى ديگر كه از جزاى اعمالشان و نتيجه حسابشان خبر مىدهد ، و تعبير از آگهى از جزا با واژه رؤيت ، و تعبير از اعلام به نتيجه حساب با واژه « ارائه » نظير تعبيرى است كه در آيه « يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ » « 2 » ، ولى وجه اول هم به ذهن نزديكتر و هم روشنتر است . * ( « فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَه وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَه » ) * كلمه « مثقال » به معناى هر وسيله اى است كه با آن وزنها را مىسنجند ، و كلمه « ذره » به معناى آن دانه هاى ريز غبار است ، كه در شعاع آفتاب ديده مىشود ، البته اين كلمه به معناى مورچه هاى ريز نيز مىآيد . آيه مورد بحث به دليل اينكه حرف « فاء » بر سر دارد تفريع و نتيجه گيرى از آيه قبلى است ، كه سخن از ارائه اعمال بندگان داشت ، و همان بيان را تاكيد نموده مىفهماند كه از

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 211 . ( 2 ) روزى كه هر كس آنچه را كه از خير و شر انجام داده مىبيند . سوره آل عمران ، آيه 30 .