فقط يك شب بود ، و آن شبى بود كه قرآن در آن نازل گرديد ، و ديگر تكرار نمىشود . و همچنين تفسير ديگرى كه بعضى « 1 » كرده و گفته‌اند : تا رسول خدا ( ص ) زنده بود شب قدر در هر سال تكرار مىشد ، و بعد از رحلت آن جناب خدا شب قدر را هم از بين برد . و نيز سخن آن مفسر « 2 » ديگر كه گفته : شب قدر تنها يك شب معين در تمام سال است نه در ماه رمضان . و نيز سخن آن مفسر « 3 » ديگر كه گفته : شب قدر شبى است در تمام سال ، ولى در هر سال يك شب نامعلومى است ، در سال بعثت در ماه رمضان بوده در سالهاى ديگر در ماه‌هاى ديگر ، مثلا شعبان يا ذى القعده واقع مىشود ، هيچ يك از اين اقوال درست نيست . بعضى « 4 » ديگر گفته‌اند : كلمه « قدر » به معناى منزلت است ، و اگر شب نزول قرآن را شب قدر خوانده به خاطر اهتمامى بوده كه به مقام و منزلت آن شب داشته ، و يا عنايتى كه به عبادت متعبدين در آن شب داشته . بعضى « 5 » ديگر گفته‌اند : كلمه « قدر » به معناى ضيق و تنگى است ، و شب قدر را بدان جهت قدر خوانده‌اند كه زمين با نزول ملائكه تنگ مىگردد . و اين دو وجه به طورى كه ملاحظه مىكنيد چنگى به دل نمىزند . پس حاصل آيات مورد بحث به طورى كه ملاحظه كرديد اين شد كه شب قدر بعينه يكى از شبهاى ماه مبارك رمضان از هر سال است ، و در هر سال در آن شب همه امور احكام مىشود ، البته منظورمان « احكام » از جهت اندازه گيرى است ، خواهيد گفت پس هيچ امرى از آن صورت كه در شب قدر تقدير شده باشد در جاى خودش با هيچ عاملى دگرگون نمىشود ؟ در پاسخ مىگوييم : نه ، هيچ منافاتى ندارد كه در شب قدر مقدر بشود ولى در ظرف تحققش طورى ديگر محقق شود ، چون كيفيت موجود شدن مقدر ، امرى است ، و دگرگونى در تقدير ، امرى ديگر است ، هم چنان كه هيچ منافاتى ندارد كه حوادث در لوح محفوظ معين شده باشد ، ولى مشيت الهى آن را تغيير دهد ، هم چنان كه در قرآن كريم آمده : « يَمْحُوا اللَّه ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَه أُمُّ الْكِتابِ » « 6 » .

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 518 . ( 2 ) تفسير قرطبى ، ج 20 ، ص 135 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 190 . ( 4 و 5 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 518 . ( 6 ) خدا هر چه را كه از مقدرات بخواهد محو ، و هر چه را بخواهد اثبات مىكند ، و كتاب تغيير ناپذير نزد او است . سوره رعد ، آيه 39 .