متقنترين حكم است ، و در حقيقت و نفوذ از حكم هر حاكم ديگر برتر است ، حكم او به هيچ وجه دچار وهن و اضطراب و بطلان نمىگردد ، خداى تعالى در عالم خلقت و تدبير حكمى مىراند كه به مقتضاى حكمت بايد رانده شود ، حكمى متقن و زيبا و با نفوذ ، و چون از يك سو خداى تعالى احكم الحاكمين ، و از سوى ديگر مردم از نظر اعتقاد و عمل دو طايفه هستند حكمت واجب مىسازد كه خداى تعالى بين اين دو طايفه از نظر جزا در حيات باقى آخرت فرق بگذارد ، و همين است كه مساله بعث را واجب مىكند . پس تفريعى كه در جمله * ( « فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ » ) * شده ، از قبيل تفريع نتيجه بر حجت است ، و جمله * ( « أَ لَيْسَ اللَّه بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ » ) * حجت مذكور را تتميم مىكند ، چون تماميت حجت ، موقوف بر احكم الحاكمين بودن خداست . و حاصل آن حجت اين است كه : بعد از آنكه مسلم شد كه انسان در احسن تقويم خلق شده ، و معلوم شد كه بعد از خلقت ، به دو طايفه تقسيم مىشود ، طايفه اى كه از تقويم خداداديش كه تقويمى احسن بود خارج و به سوى اسفل سافلين برمىگردد ، و طايفه اى كه به همان تقويم احسن الهى و بر صراط فطرت اولش باقى مىماند . و از سوى ديگر خداى تعالى مدبر امور ايشان ، احكم الحاكمين است . و از سوى سوم حكمت اين خدا اقتضا دارد كه با اين دو طايفه يك جور معامله نكند نتيجه مىگيريم كه پس بايد روز جزايى باشد ، تا هر طايفه اى به جزاى عملى كه كرده‌اند برسند ، و عقل و فطرت آدمى اجازه نمىدهد و بهانه اى ندارد كه اين روز جزا را تكذيب كند . پس آيات مورد بحث - به طورى كه ملاحظه مىكنيد - همان معنايى را افاده مىكند كه آيه زير آن را افاده مىكند : « أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ » « 1 » ، و نيز آيه زير كه مىفرمايد : « أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ ساءَ ما يَحْكُمُونَ » « 2 » . و بعضى « 3 » از مفسرين كه خطاب در آيه * ( « فَما يُكَذِّبُكَ » ) * را متوجه رسول خدا ( ص )

--> ( 1 ) آيا قابل قبول است كه ما مردم با ايمان و اعمال صالح را مانند مفسدين در ارض ، و يا مردم با تقوا را مانند فجار قرار دهيم ؟ سوره ص ، آيه 28 . ( 2 ) آيا كسانى كه گناهان را مرتكب مىشوند ، گمان كرده‌اند ما با آنان همان معامله را مىكنيم كه با افراد با ايمان و با اعمال صالح خواهيم كرد ؟ و آيا حيات و موت هر دو يكسان است ؟ چه بد حكمى است كه مىكنند . سوره جاثيه ، آيه 21 . ( 3 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 177 .