آسان مىكنيم براى اين است كه : اين كار مربوط به صنع و ايجاد و از باب رساندن هر مخلوقى به هدف نهايى او است ، و معلوم است كه اين كار به عهده ما است . و اما تيسير عسرى و يا ساده تر بگوييم آسانتر كردن گناه ، كار مستقيم خداى تعالى نيست بلكه لازمه قهرى تيسير يسرى است ، وقتى خداى تعالى بخواهد براى آن بندگانى كه اوصافشان گذشت راه عبوديت را آسان سازد ، قهرا براى عده ديگر راه كفر آسان مىشود ( آرى آسان كردن كار نيك براى عده اول ، به اين است كه انبيايى بر انگيزد ، و كتب آسمانى بفرستد ، و اين باعث نافرمانى آن عده ديگر ، و در نتيجه آسان شدن گناه بيشترشان مىشود ، اگر براى طايفه اول ، انبيا نمىفرستاد ، طايفه دوم انبيايى را نمىكشتند ، اگر براى طايفه اول كتاب نمىآمد ، طايفه دوم هم نافرمانى نمىكردند ) پس نتيجه قهرى هدايت طايفه اول و تيسير يسرى براى آنان ، ضلالت و تيسير عسراى طايفه دوم است ، هم چنان كه فرمود : « لِيَمِيزَ اللَّه الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَه عَلى بَعْضٍ فَيَرْكُمَه جَمِيعاً فَيَجْعَلَه فِي جَهَنَّمَ » « 1 » ، و حتى در باره قرآن كه هدايت براى عالميان است فرموده : « وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَساراً » « 2 » . ممكن هم هست مراد از آن مطلق هدايت باشد ، اعم از هدايت دومى ، يعنى تكوينى و حقيقى ، و هدايت اولى يعنى تشريعى و اعتبارى - و اتفاقا ظاهر آيه هم كه مطلق آمده همين است - ، و بنا بر اين ، هم هدايت حقيقى به عهده خداست ، هم چنان كه فرمود : « الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى » « 3 » ، و هم هدايت اعتبارى هم چنان كه فرمود : « إِنَّا هَدَيْناه السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً » « 4 » . * ( « وَإِنَّ لَنا لَلآخِرَةَ وَالأُولى » ) * - يعنى عالم بدء و عالم عود - و يا به عبارت ديگر خلقت نخستين و خلقت در معاد - هر دو از آن ما است ، پس هر چه كه اسم « شىء - چيز » بر او اطلاق شود مملوك خداى تعالى است آن هم به حقيقت معناى ملك كه عبارت است از قيام مملوك

--> ( 1 ) ( كفار مال خود را خرج مىكنند براى اينكه راه خدا را ببندند ) و اين براى آن است كه خدا خبيث را از طيب جدا كند ، و همه خبيثها را روى هم انباشته نموده آن گاه همه را در جهنم قرار دهد . سوره انفال ، آيه 37 . ( 2 ) ما پاره اى از قرآن را به منظور شفا و رحمت مؤمنين نازل مىكنيم ، و همان رحمت و شفا هم در مورد ستمكاران جز بيشتر شدن خسارت اثرى نمىبخشد . سوره اسرى ، آيه 82 . ( 3 ) آن كسى است كه خلقت هر چيزى را بداد و سپس هدايت كرد . سوره طه ، آيه 50 . ( 4 ) سوره انسان ، آيه 3 .