پرسيد پس حال كه وضع چنين است ديگر اين همه تلاش براى چيست ؟ فرمود خداى تعالى وقتى كسى را براى يكى از دو سرنوشت فجور و تقوا خلق كرده ، راه رسيدن به آن را هم برايش فراهم مىسازد و او را آماده مىكند تا براى رسيدن به آن هدف عمل كند ، و اين معنا را قرآن كريم تصديق نموده ، مىفرمايد : * ( « وَنَفْسٍ وَما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَتَقْواها » ) * « 1 » . مؤلف : اينكه سائل پرسيد : « و همچنين آنچه بعدا براى مردم پيش مىآيد . . . » ، معنايش اين است كه : وجوب صدور فعل چه حسنه و چه سيئه از نظر قضاء و قدرى كه قبلا رانده شده منافات ندارد ، با اينكه از نظر صدورش از انسان اختيارى و ممكن باشد و ما اين معنا را مكرر در بحثهاى گذشته اين كتاب ذكر نموده و توضيح داديم . و در همان كتاب است كه ابن ابى حاتم ، ابو الشيخ ، ابن مردويه ، و ديلمى ، از جويبر از ضحاك از ابن عباس روايت كرده‌اند كه گفت : از رسول خدا ( ص ) شنيدم مىخواند : * ( « قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها . . . » ) * و مىفرمود : « رستگار شد نفسى كه خدا آن را تزكيه كرده باشد ، و زيانكار شد آن نفسى كه خدا از هر چيزى محرومش كرده باشد » « 2 » . مؤلف : اينكه در اين حديث تزكيه و محروم كردن را به خداى تعالى نسبت داده به وجهى درست است ، و با انتساب اولى به اطاعت خود انسان ، و دومى به معصيت خود آدمى منافات ندارد ، چون مكرر خاطرنشان كرده‌ايم كه محروميت از هدايت ، و به عبارت ديگر اضلال تنها به عنوان مجازات منسوب به خدا مىشود ، و خداى تعالى هرگز ابتداء كسى را اضلال نمىكند ، هم چنان كه خودش فرمود : « وَما يُضِلُّ بِه إِلَّا الْفاسِقِينَ » « 3 » . و در مجمع البيان آمده كه روايت صحيح از عثمان بن صهيب از پدرش رسيده كه گفت : رسول خدا ( ص ) به على بن ابى طالب فرمود : شقىترين اولين چه كسى بود ؟ عرضه داشت كشنده ناقه صالح . فرمود درست گفتى ، حال بگو ببينم شقىترين آخرين كيست ؟ على ( ع ) مىگويد : عرضه داشتم نمىدانم يا رسول اللَّه ، فرمود آن كسى است كه تو را بر اينجايت ( اشاره كرد به فرق سرش ) ضربت مىزند « 4 » . مؤلف : اين معنا را از عمار ياسر نيز روايت كرده « 5 » . و در تفسير برهان است كه ثعلبى و واحدى ، هر دو به سند خود از عمار و از عثمان بن

--> ( 1 ) الدر المنثور ، ج 6 ، ص 356 . ( 2 ) الدر المنثور ، ج 6 ، ص 357 . ( 3 ) و قرآن گمراه نمىكند مگر فاسقان را . سوره بقره ، آيه 26 . ( 4 و 5 ) مجمع البيان ، ج 10 ، ص 499 .