و مستلزم يكديگرند . و مدنى بودن آيات بعد از استثنا اقتضا دارد مستثنى منه را هم كه حد اقل سه آيه است و از جمله * ( « إِنَّ الإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً » ) * شروع و به جمله « منوعا » ختم مىشود ، مدنى بدانيم ، علاوه بر اين آيه « فَما لِ الَّذِينَ كَفَرُوا قِبَلَكَ مُهْطِعِينَ » ، نيز به روشنى متفرع بر ما قبل خودش است ، و از سوى ديگر آيه مذكور تا آخر سوره سياقى واحد دارند ، پس بايد بگوييم اينها هم مدنى هستند . اين از جهت سياق ، و اما از جهت مضامين ، همين آيات آخر سوره خيلى با وضع منافقين كه اطراف پيامبر را گرفته بودند ، و از چپ و راست احاطه اش كرده بودند ، مناسبت دارد ، چون سخن از كسانى مىراند كه « عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ عِزِينَ - از راست و چپ متفرق مىشوند » بودند و اين مناسب حال كسانى است كه بعضى از احكام خدا را رد مىكردند ، و مخصوصا آيه « أَ يَطْمَعُ كُلُّ امْرِئٍ مِنْهُمْ . . . » و آيه « عَلى أَنْ نُبَدِّلَ خَيْراً مِنْهُمْ . . . » كه بيانش خواهد آمد ، و خواهيم گفت : به منافقين بيشتر مىچسبد تا به كفار مكه . و اين را هم مىدانيم كه پيدايش نفاق منافقين در مدينه بوده ، نه در مكه . خواهى پرسيد : پس چرا از منافقين به « الذين كفروا » تعبير كرده ؟ مىگوييم : نظير اين تعبير در سوره توبه و غير آن آمده ، ( چون واقعيت منافقين كفر است ) . از اين هم كه بگذريم مفسرين روايت كرده‌اند كه اين سوره در باره كسى نازل شد كه گفته بود : « اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هذا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ » « 1 » كه در آن سوره تفسيرش گذشت ، و گفتيم سياق آن و سياق آيات بعد از آن سياقى مدنى است نه مكى ، و ليكن از امام صادق ( ع ) روايت شده كه فرمود : مراد از « حَقٌّ مَعْلُومٌ » در آيه شريفه حقى است كه صاحب مال به عنوان صدقه از مال خودش جدا مىكند ، نه زكات واجب . و بالأخره نمىتوان اتفاق مفسرين را بر اينكه اين سوره در مكه نازل شده ملاك قرار داد ، علاوه بر اين چنين اتفاقى هم در كار نيست ، بلكه بين آنان اختلافى روشن است . و نيز نبايد به گفته ابن عباس « 2 » اعتنا كرد كه گفته : اين سوره بعد از سوره الحاقه نازل شده . * ( « سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ » ) * كلمه « سؤال » هم به معناى طلب و هم به معناى دعا است ، و به همين جهت با

--> ( 1 ) پروردگارا ! اگر اين حق است و از طرف تو است بارانى از سنگ از آسمان بر ما فرود آر ، يا عذاب دردناكى براى ما بفرست . سوره انفال ، آيه 32 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 29 ، ص 55 به نقل از مجمع البيان .