« اذا - زمانى كه » حضور روز قيامت است . در اين جمله براى بار دوم كلمه « كلا » را مىآورد ، و براى بار دوم پندار آدميان در حال دارايى و ندارى را رد مىكند ، و جمله * ( « إِذا دُكَّتِ الأَرْضُ . . . » ) * در مقام تعليل رد مذكور است ، و حاصل معنا چنين است كه آن طور كه انسانها به حسب طبع مىپندارند نيست ، به علت اينكه به زودى در وقتى كه قيامت به پا شود متوجه مىشوند كه زندگى دنيا و آنچه در آن از فقر و غنا و امثال آن بود مقصود بالذات نبود ، و او آن را مقصود بالذات و يا ساده تر بگويم هدف پنداشت ، و چون دنيا را هدف پنداشت چيزى براى آخرتش نفرستاد ، آن وقت آرزو مىكند اى كاش * ( « قَدَّمْتُ لِحَياتِي » ) * براى زندگى واقعيم چيزى از پيش فرستاده بودم ، با اينكه آرزو ، نه خيرى به او مىرساند ، و نه عذابى را از او رفع مىكند . * ( « وَجاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا » ) * در اين جمله نسبت آمدن به خداى تعالى داده ، و اين تعبير از متشابهات است كه آيه « لَيْسَ كَمِثْلِه شَيْءٌ » « 1 » ، و آياتى كه خواص قيامت را ذكر مىكند ، و مثلا مىفرمايد آن روز همه سببها از كار مىافتد ، و همه حجابها كنار مىرود ، و بر همه مكشوف مىشود كه خدا حق مبين است ، اين متشابه را تفسير مىكند ، و تشابه آن را بر طرف مىسازند . رواياتى هم كه مىگويد منظور از آمدن خدا آمدن امر خدا است ، و قرآن هم مىفرمايد : « وَالأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّه » « 2 » همه در مقام رفع اين تشابه است . و به وجهى ، مؤيد اينكه گفتيم منظور از آمدن خدا اين است كه در آن روز با از كار افتادن اسباب ، همه كاره خود خدا بدون هيچ واسطه است ، آيه زير است كه مىفرمايد : « هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّه فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَالْمَلائِكَةُ وَقُضِيَ الأَمْرُ » « 3 » چون اگر اين آيه ضميمه شود به آيه زير كه مىفرمايد : « بلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ » « 4 » چنين به دست مىآيد كه منظور از آمدن خدا در آيه سوره بقره آمدن امر خدا است ، كه در آيه سوره نحل آمده . پس معلوم شد در آيه مورد بحث مضافى حذف شده ، و تقدير آيه « جاء امر

--> ( 1 ) هيچ چيزى مانند او نيست . سوره شورى ، آيه 11 . ( 2 ) امر امروز تنها براى خداست . سوره انفطار ، آيه 19 . ( 3 ) منتظر چه هستند كه ايمان نمىآورند ، آيا منتظر آنند كه خدا در سايه هايى از ابر و ملائكه بيايدشان ، و نابودشان كند . سوره بقره ، آيه 210 . ( 4 ) منتظر چه هستند كه ايمان نمىآورند ، نشسته‌اند تا ملائكه يا امرى از ناحيه پروردگار تو فرا رسد ؟ سوره نحل ، آيه 33 .