پروردگارم احترامم كرده ، و اين را وقتى مىگويد كه خدا مورد امتحانش قرار داده باشد . و جمله « فاكرمه و نعمه » تفسير كلمه « ابتلاء » است ، و مراد از اكرام و تنعيم ، اكرام و تنعيم صورى است ، و به عبارت ديگر مراد اكرام و تنعيم حدوثى است ، نه بقايى ، و مىخواهد بفرمايد خداى تعالى او را اكرام كرده و نعمت داده تا شكرش را بجاى آرند و بندگيش كنند ، و ليكن انسان همان را مايه درد سر خود كرد و در راهى مصرف كرد كه مستحق عذاب گرديد . * ( « فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ » ) * - يعنى مىگويد خداى تعالى مرا مورد كرامت و نعمتى از خود قرار داد ، به دليل اينكه به من نعمتهايى داده كه به ديگران نداده ، و يا به عبارتى خيال مىكند كه اين قدرت و دارايى كه به او داده‌اند هم اكرام و تنعيم حدوثى است و هم بقايى ، و به همين جهت به خود اجازه مىدهد هر كارى كه خواست بكند ، چون وقتى انسان پنداشت بقاى نعمت و قدرتش تضمين شده ، هر كارى بخواهد مىكند . در اينجا سؤالى است و آن اينكه اين جمله كه مورد بحث ما است حكايت زبان حال انسان است ، و از ديدگاه يك انسان طبيعى خبر مىدهد ، و از اينكه مىگويد : « رب من مرا اكرام كرده » و خداى تعالى را رب خود معرفى مىكند ، بر مىآيد كه گوينده اين سخن ، خدا و ربوبيتش را قبول دارد ، با اينكه وثنى مذهبان كه منكر ربوبيت صانعند معتقد به چنين چيزى نيستند ؟ پاسخ اين سؤال اين است كه : همانطور كه در سؤال آمده بود سخن مذكور زبان حال فطرت است ، و وثنى مذهبان هم به حسب فطرتشان اعتراف به اين معنا دارند ، هر چند كه به زبان نمىگويند و از اقرار بدان استنكاف مىورزند ، علاوه بر اين قرآن كريم خواسته است رعايت مقابله با جمله * ( « إِذا مَا ابْتَلاه رَبُّه » ) * را كرده باشد . * ( « وَأَمَّا إِذا مَا ابْتَلاه فَقَدَرَ عَلَيْه رِزْقَه فَيَقُولُ رَبِّي أَهانَنِ » ) * يعنى وقتى خداى تعالى او را مورد آزمايش قرار مىدهد و به اين منظور رزقش را تنگ مىگيرد ، مىگويد پروردگار من مرا خوار كرد ، و به هيچم نگرفت . از مجموع دو آيه ، سه نكته استفاده مىشود : اول اينكه : از تكرار كلمه ابتلاء ، هم در نعمت و هم در محروم كردن استفاده مىشود كه هم نعمت دادن خدا امتحان است ، و هم نعمت ندادنش ، هم چنان كه آيه زير هم همين معنا را تذكر داده مىفرمايد : « وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً » « 1 » ، پس اين آيه انسان را در طرز تفكرش تخطئه مىكند .

--> ( 1 ) شما را از در آزمون به وسيله خير و شر مىآزماييم . سوره انبياء ، آيه 35 .