يك بار و دو بار تذكرش دادى و او روى گردانيد و كفر ورزيد كه در اين صورت ديگر لازم نيست به تذكر خود ادامه دهى ، بلكه بايد از او اعراض كنى ، تا خداى تعالى به عذاب بزرگتر معذبش سازد . پس جمله * ( « فَذَكِّرْ ) * . . . * ( إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ فَيُعَذِّبُه اللَّه الْعَذابَ الأَكْبَرَ » ) * در معناى آيه زير است كه مىفرمايد : « فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرى . . . وَيَتَجَنَّبُهَا الأَشْقَى الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى » « 1 » كه رجمه و بيانش گذشت . بعضى « 2 » از مفسرين درباره اين استثناء گفته‌اند : استثناء منقطع و به معناى ليكن است ، و معناى آيه اين است كه تو بر آنان دست زور ندارى ، و ليكن هر كس كه از دعوت تو اعراض كند و كفر بورزد خداى تعالى به عذاب اكبر گرفتارش مىكند ، ولى آنچه به نظر ما رسيد ، بهتر و به ذهن نزديكتر است . بعضى « 3 » ديگر گفته‌اند : استثناء متصل است ، و مستثنى منه آن كلمه « عليهم » است ، و معنايش اين است كه تو دست زورى به مردم ندارى ، مگر به كسى كه از تذكر روىگردان شود و كفر بورزد كه خداى تعالى به زودى تو را بر او مسلط نموده ، دستور مىدهد تا با او جهاد و قتال كنى ، و در آخر به قتلش برسانى . * ( « فَيُعَذِّبُه اللَّه الْعَذابَ الأَكْبَرَ » ) * منظور از عذاب اكبر عذاب جهنم است ، پس آيه شريفه همانطور كه گفتيم محاذى آيه سوره اعلى است كه مىفرمود : « الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرى » . * ( « إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ » ) * مصدر « اياب » به معناى بازگشتن است ، و كلمه « الينا » خبر مقدم براى كلمه « ان » است ، و اگر جلوتر ذكر شده براى تاكيد و نيز براى رعايت فواصل آيات بوده نه اينكه بخواهد انحصار را برساند ، چون هيچ كس نگفته كه مردم بعد از مرگ به غير خداى سبحان بر مىگردند ، تا آيه شريفه بفرمايد : تنها برگشتشان به سوى ما است ، و اين جمله در مقام بيان علت عذاب اكبر در آيه قبل است . * ( « ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ » ) * گفتار در باره اين آيه همان گفتارى است كه در آيه قبل داشتيم .

--> ( 1 ) سوره اعلى ، آيه 9 - 12 . ( 2 و 3 ) روح المعانى ، ج 30 ، ص 117 .