زمين را بهم ميخكوب كرده ، و از مخازن آن چشمه ها و نهرها جارى مىشود ، و معادن را در سينه خود حفظ مىكنند . * ( « وَإِلَى الأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ » ) * و چرا به وضع خلقت زمين فكر نمىكنند كه چگونه گسترده شده ، به طورى كه شايسته سكنى براى بشر گشته و نقل و انتقال در آن آسان و انواع تصرفات صناعى كه انسانها دارند در آن مسير گشته است ؟ پس تدابير كلى همه اش بدون هيچ شكى مستند به خداى تعالى است ، بنا بر اين ، او رب آسمان و زمين و موجودات بين آنها است ، در نتيجه رب عالم انسانى هم او است كه بر انسانها واجب است ربوبيتش را گردن نهند ، و يگانه در ربوبيتش بدانند و تنها او را بپرستند ، و چگونه واجب نباشد با اينكه در پيش رويشان عالم آخرت و غاشيه را دارند كه به حسابشان رسيدگى شده ، جزاى نيك و بدشان را مىبينند . * ( « فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ » ) * اين جمله به دليل اينكه حرف « فاء » بر سر دارد تفريع بر مطالب گذشته و نتيجه گيرى از آن است ، و معنايش اين است كه وقتى معلوم شد خداى سبحان رب ايشان است و رب ديگرى سواى او ندارند ، و نيز معلوم شد كه در پيش رو يوم الحساب و يوم الجزا را دارند كه در آن روز مؤمن و كافرشان جزا داده مىشوند ، پس تو اى پيامبر ايشان را به اين حقايق تذكر بده كه * ( « إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ » ) * ، وظيفه تو - كه پيامبر خدايى - تنها همين تذكر دادن است ، به اميد اينكه دعوتت را اجابت كنند و به طيب خاطر و بدون اكراه و اجبار ايمان آورند . * ( « لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ » ) * كلمه « مصيطر » در اصل « مسيطر » با سين بوده ، كه به معناى متسلط است ، و جمله مورد بحث بيان و تفسير جمله * ( « إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ » ) * است . * ( « إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ » ) * اين جمله استثنايى است از مفعول جمله « فذكر » كه در كلام نيامده بود ، و تقدير كلام چنين است : « فذكر الناس انما انت مذكر و لست عليهم بمصيطر الا من تولى منهم عن التذكرة و كفر - مردم را تذكر بده كه وظيفه تو تنها تذكر دادن است ، تو دست زور به ايشان ندارى مگر افرادى از ايشان كه از تذكر و پندگيرى روى گردانند و كفر مىورزند » ، چون تذكر دادن آن جناب به افراد آن چنانى لغو و بى فايده است و معلوم است كه تولى و اعراض و كفر ، همواره بعد از تذكر رخ مىدهند ، پس آنچه با اين استثناء نفى شد تذكر مكرر است ، گويا فرموده : تو به ايشان تذكر بده و تذكر خود را پى بگير و آن را قطع مكن ، مگر از كسى كه